«Αντιγόνη του Σοφοκλή» | Επίδαυρος: Κριτική Παράστασης
Η παράσταση «Αντιγόνη του Σοφοκλή», σε σκηνοθεσία του Ulrich Rasche, άνοιξε με επιβλητικό τρόπο το φετινό πρόγραμμα των Επιδαυρίων, στο τελευταίο Σαββατοκύριακο του Ιουνίου. Είχαμε την ευκαιρία να παρακολουθήσουμε της παράσταση και σας μεταφέρουμε τις εντυπώσεις μας μέσα από την παρακάτω ανασκόπηση.
✒️ Γράφει: Σωτήρης Σουλούκος
© Φωτογραφίες copyright Ιωάννης Αρμυριώτης
«Αντιγόνη του Σοφοκλή»: Μια τελετουργία κύκλων, αντίστασης και αναπόδραστου χρόνου
Στην Επίδαυρο, η φετινή Αντιγόνη του Ulrich Rasche δεν λειτούργησε ως παράσταση. Ήταν τελετή. Ήταν μυσταγωγία. Ένα βύθισμα στο σκοτάδι του ανθρώπου, στην αιωνιότητα των διλημμάτων. Το έργο του Σοφοκλή, ανέβηκε ξανά, γυμνό και εκκωφαντικό. Χωρίς καμία προσπάθεια να εξηγηθεί. Μονάχα να βιωθεί. Στην ιστορική σκηνή της Επιδαύρου, ο Ulrich κατέθεσε μια βαθιά πολιτική και υπαρξιακή ανάγνωση της Αντιγόνης, αναδεικνύοντας με οξυδέρκεια τον πυρήνα της τραγωδίας: τη σύγκρουση τάξης και αταξίας, δράσης και αντίδρασης. Ο χώρος της Επίδαυρου λειτούργησε ιδανικά ως πεδίο αυτού του άλυτου ηθικού και πολιτειακού διλήμματος.
Η παράσταση χτίζει σταδιακά τη ρωγμή ανάμεσα στον νόμο και τη συνείδηση, φέρνοντας στο προσκήνιο το δυσβάσταχτο βάρος της αρχηγίας: Ο Κρέων, όχι ως μονοδιάστατος τύραννος, αλλά ως άρχοντας που παλεύει με το χρέος της διατήρησης της τάξης, φορτίζεται με μια τραγική μοναξιά. Η ευθύνη του δεν παρουσιάζεται ως προσωπική ιδιοτέλεια, αλλά ως κρατική ανάγκη, ως άμυνα απέναντι στην αποσύνθεση.
Απέναντί του, η Αντιγόνη δεν είναι απλώς η φωνή της ανυπακοής. Είναι η εκπρόσωπος ενός άλλου κώδικα, πιο αρχαίου, σχεδόν μυθικού — αυτού της οικογένειας και της αφοσίωσης στο αίμα. Το βάρος της μητρογραμμικής συγγένειας — το ότι είναι ταυτόχρονα ανιψιά και αδερφή του νεκρού — δίνει στην πράξη της μεγαλύτερη ένταση. Δεν θάβει απλώς έναν αδερφό· υπερασπίζεται τη μνήμη της μητέρας, την αλυσίδα του αίματος, κάτι που δεν υπάγεται σε νόμους αλλά σε δεσμούς σχεδόν ιερούς.
Από τα πρώτα λεπτά τίθεται το δίλημμα: Τάξη ή αταξία; Δράση ή αντίδραση; Ο Κρέων είναι η δράση. Η Αντιγόνη είναι η αντίδραση. Ο Κρέων είναι η συμμόρφωση. Η Αντιγόνη είναι η αντίσταση. Όχι μια ρομαντική ηρωίδα. Όχι μια αφελής που πάει «κόντρα στο ρεύμα». Είναι η «αντί-γονή»: αυτή που γυρνά την πλάτη στη γραμμή του αίματος, που κόβει τον γόνο. Τερματίζει το μιαρό γένος των Λαβδακιδών όχι από μίσος, αλλά από αξιοπρέπεια. Επιλέγει την αυτοχειρία για να προστατεύσει, όχι για να χαθεί. Πηγαίνει μόνη της προς την καταστροφή, για να σώσει ό,τι απέμεινε καθαρό.
Φωνάζει σιωπηλά: «Ελευθερία ή Θάνατος». Μα όχι για την πατρίδα. Για την αλήθεια. Για τον άγραφο νόμο. Για την αγάπη. «Γεννήθηκα για να ενωθώ με την αγάπη, όχι με το μίσος», λέει. «Το ήξερα πως θα πεθάνω. Αν είναι να πεθάνω πριν την ώρα μου, το λέω κέρδος».
«Αντιγόνη του Σοφοκλή» του Ulrich Rasche: Στο επίκεντρο ο χρόνος, ο νόμος και το σώμα
Ο χρόνος ως τραγικός πρωταγωνιστής
Η ανάγνωση του Ulrich κάνει τον χρόνο κυρίαρχο πρόσωπο. Κυλάει βασανιστικά. Όλα θέλουν τον ρυθμό τους. Υπάρχει «οικονομία». Όλα βαδίζουν αργά, τελετουργικά. Η ερώτηση αιωρείται: ο χρόνος κινείται υπέρ μας ή εναντίον μας; Ή απλώς περνά, χωρίς να μας λογαριάζει;
Ο χορός: ένα σώμα, μια φωνή
Ο Χορός δεν ήταν μια απλή πλαισίωση των πρωταγωνιστών. Ήταν η ρίζα. Ήταν οι σκιές, του παρελθόντος και οι άνθρωποι του παρόντος. Τα μέλη του χορού μπήκαν από την είσοδο με χειρουργική ακρίβεια. Έπεσαν, όπως οι στρατιώτες και τα αδέρφια που σκοτώθηκαν στο Επτά επί Θήβας. Έρποντας. Νεκροί; Επικίνδυνοι; Τοπία του παρελθόντος; Φαντάσματα; Ο χρόνος τους παρέσυρε και από το τότε τους έφερε στο τώρα. Από εκεί τους μετέφερε εδώ. Μίμησις πράξεως. Γένεση, καθώς σταδιακά σηκώθηκαν. Η αρχή. Το τέλος. Το Όλο.
Η κίνηση τους θύμιζε ένα εκκρεμές. Με ρυθμό, με μέτρο, με λεπτότητα. Όπως η ίδια η παράσταση. Όλα ήρεμα, αργά. Μια χορογραφία της μοίρας.
Η μουσική και οι κινήσεις του χορού έδιναν την εντύπωση πως ακολουθούν τους χτύπους της καρδιάς. Μια παλλόμενη αγωνία. Μια υπόγεια ένταση. Δεν υπογράμμιζε. Υπονόμευε. Ύφαινε.
Ο Κρέοντας και η πλάνη
Ο Κρέοντας δεν ήταν απλώς τύραννος. Ήταν τραγικός. Πεπεισμένος πως υπηρετεί την τάξη, το κοινό καλό. Κι όμως, η μεγαλύτερη πλάνη του ήταν η αδυναμία του να φανταστεί πως μια γυναίκα έκανε την ταφή. «Αν ήταν γυναίκα, δεν θα τολμούσε». Κι έτσι έχασε. Τον γιο του, τη γυναίκα του, τη φωνή του. Την ψευδαίσθηση του ελέγχου. Η παράβασή του, όμως, δεν ήταν λιγότερο «ορθή» από της Αντιγόνης. Κι εκείνος επέλεξε αυτό που θεωρεί σωστό. Εκείνη τους άγραφους νόμους. Εκείνος τους γραπτούς. Ποιος ήταν ο αληθινός παραβάτης;
«Αντιγόνη του Σοφοκλή»: Ερμηνείες
Στις ερμηνείες, η Αντιγόνη (ερμηνευμένη από την Κόρα Καρβούνη) δεν ήταν ηρωίδα με υψωμένο φρύδι, αλλά μια νέα γυναίκα φλεγόμενη από ανάγκη. Η εσωτερική της ένταση δεν εκδηλωνόταν με κραυγές, αλλά με ένα διαρκές σφίξιμο του σώματος, ένα βλέμμα που διαπερνούσε τον Κρέοντα, το κοινό και τους θεούς. Με την αυθεντικότητα της ερμηνείας της, κατάφερε να αναδείξει κάθε συγκινητική πτυχή της ηρωίδας, δίνοντας βάθος και αλήθεια στον ρόλο.
Ο Κρέων (σε μια στιβαρή και μετρημένη ερμηνεία από τον Γιώργο Γάλλο) απέφυγε τις ευκολίες της υπεροψίας και ανέδειξε τον τραγικό ρόλο του άρχοντα που χάνει το παιδί, τη σύζυγο, και τελικά τον ίδιο του τον λόγο. Η επιβλητική και δυναμική του παρουσία χάρισε στον Κρέοντα το βάθος και τη δύναμη που απαιτεί ο ρόλος, αποτυπώνοντας με ένταση την εσωτερική του σύγκρουση.
Ο Δημήτρης Καπουράνης ξεχώρισε ως Αίμωνας. Γενικά ο Καπουράνης είναι ένα λαμπρό παράδειγμα του ελληνικού θεάτρου, καθώς σε κάθε ρόλο, που αναλαμβάνει, δείχνει πόσο σπουδαίος και λαμπρός ηθοποιός είναι. Με την απλή του προσέγγιση, με την έκφραση του σώματος και της φωνής τους έδωσε στον Αίμωνα σάρκα και οστά. Χαρισματικός και πολυδιάστατος, έδωσε στον ρόλο ζωντάνια και ουσία, αποκαλύπτοντας τις εσωτερικές αντιφάσεις και τη βαθύτερη αλήθεια του χαρακτήρα.
Η Φιλαρέτη Κομνηνου, ως Τειρεσίας ήταν εκπληκτική, καθώς με τη στιβαρή και μεστή της ερμηνεία έφερε στη σκηνή τον μάντη με τρόπο εκπληκτικό. Η παρουσία της γέμισε τη σκηνή και έδωσε την εντύπωση πως ήρθε ο ίδιος ο Τειρεσίας και μίλησε. Καθηλωτική και δωρική, μετέδωσε μια ένταση σχεδόν ωμή, δημιουργώντας ένα φορτισμένο και απολύτως ελεγχόμενο σκηνικό αποτέλεσμα.
Ο Θάνος Τοκάκης, στον ρόλο του φύλακα, κατάφερε με εξαιρετική ακρίβεια και αμεσότητα να ενσαρκώσει όχι μόνο τις σκέψεις αλλά και τον συναισθηματικό κόσμο του χαρακτήρα που υποδύθηκε. Κάθε του κίνηση, κάθε βλέμμα και σιωπή, φανέρωναν έναν εσωτερικό κόσμο γεμάτο αντιφάσεις, φόβους, καθήκον, αλλά και κρυμμένη ευαισθησία. Δεν υποδύθηκε απλώς τον ρόλο — τον έζησε, τον απέδωσε με το σώμα του, την έκφραση του προσώπου του, ακόμη και με τον τρόπο που στεκόταν ή περπατούσε.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στον Χορό, που δεν ήταν απλώς αφηγητής αλλά ενεργός οργανισμός που έδινε παλμό στην παράσταση. Ο Ulrich τον αντιμετώπισε ως την πολλαπλή φωνή της πόλης, της κοινωνίας, του ασυνείδητου. Κάποιες φορές λειτουργούσε σαν καθρέφτης των ηρώων, άλλοτε σαν εσωτερική φωνή, κι άλλοτε σαν μάζα έτοιμη να εκραγεί. Η χορογραφία, βασισμένη σε επαναληπτικά μοτίβα και κυκλική κίνηση, ανέδειξε την ιδέα της ιστορικής επανάληψης και του αναπόφευκτου.
«Αντιγόνη του Σοφοκλή»: Σκηνικό – Φωτισμοί – Μουσική
Ο Ulrich επέλεξε μια αυστηρά μινιμαλιστική σκηνογραφία — ένα σχεδόν απογυμνωμένο σκηνικό, όπου κυριαρχούσαν τα γεωμετρικά σχήματα, οι μεταλλικές επιφάνειες και τα φώτα. Αυτή η αισθητική επιλογή δεν λειτουργούσε αποστασιοποιητικά, αλλά αντίθετα, επέτρεψε στο κοινό να επικεντρωθεί στις εντάσεις των σωμάτων και των φωνών, στις ρωγμές των προσώπων. Ο σκηνικός χώρος, απογυμνωμένος από περιττά διακοσμητικά, μετατράπηκε σε ένα πεδίο εξουσίας και σύγκρουσης, μια ζώνη ανάμεσα στο ιερό και στο πολιτικό.
Ο κύκλος. Η σκηνή ήταν ένας μεταλλικός κύκλος που περιστρεφόταν γύρω γύρω. Ο κύκλος δεν έχει αρχή ή τέλος. Είναι τελειότητα. Είναι αιωνιότητα. Είναι η επιστροφή. Όλα γυρίζουν εκεί που ξεκίνησαν.
Οι φωτισμοί μιλούσαν κι αυτοί.
Άσπρο: η αρχή, η καθαρότητα.
Κόκκινο: η ένταση, η αιμορραγία της πράξης.
Μπλε: η ρωγμή, η ανατροπή, το πέρασμα.
Το φως και το σκοτάδι εναλλάσσονταν, όπως οι αποφάσεις των ηρώων.
Η μουσική υπόκρουση, ζωντανή και πολυεπίπεδη, λειτούργησε όχι απλώς ως συνοδεία αλλά ως δραματουργικό εργαλείο. Ένα μείγμα ηλεκτρονικών ήχων και αρχαίων ηχοχρωμάτων έπλεξε έναν ήχο-ιστό που διαπερνούσε την παράσταση με μια αίσθηση τελετουργίας και απειλής. Σε κομβικές στιγμές, ο ήχος «έσφιγγε» τον ρυθμό, εντείνοντας την αγωνία.
Η κορύφωση
Η κορύφωση δεν ήρθε με φωνές. Ήρθε όταν εμφανίστηκε ο Τειρεσίας. Ο τυφλός που έβλεπε την αλήθεια. Ο Κρέοντας δεν μπορούσε πια να δει ποιος είναι και τι κάνει.
Η κορύφωση ήρθε, όταν η Αντιγόνη και ο Κρέοντας στάθηκαν αντικριστά, ενώ ο κόσμος γύριζε. Η Αντιγόνη, ο Κρέοντας, όλοι μας είμαστε ένα μικρό κομμάτι του κόσμου τους. Του κόσμου μας.
Κορύφωση, όταν ο Κρέοντας είδε τι έκανε. Πλανεμένος, πονεμένος, μόνος.
Η παράσταση του Ulrich δεν αναζήτησε την ταύτιση, ούτε την κάθαρση. Προκάλεσε, διέγειρε, και —ίσως πάνω απ’ όλα— επέμεινε πως τα διλήμματα της Αντιγόνης είναι ακόμη εδώ: Τι υπερισχύει, ο νόμος ή η αγάπη; Η τάξη ή η ευσέβεια; Ο άρχοντας ή οι συγγενείς; Κι όταν όλα συγκρουστούν, ποιος πληρώνει το κόστος; Το ερώτημα δεν είναι ποιος είχε δίκιο. Είναι ποιος είχε το κουράγιο να επιλέξει. Και ποιο είναι το τίμημα της απόφασης.
Η σκηνοθεσία του Ulrich απέφυγε τον διδακτισμό και εμπιστεύτηκε τη σωματικότητα των ηθοποιών για να δείξει πώς η πράξη γεννά την αντίδραση. Ο Κρέων προσπαθεί να ελέγξει την κοινωνική αταξία με μια υπέρμετρη πράξη πειθαρχίας. Η Αντιγόνη, με την ταφή, πυροδοτεί όχι μόνο τη θεϊκή αντίδραση αλλά και μια αλυσίδα ανθρώπινων καταρρεύσεων. Το τίμημα το πληρώνουν όλοι — αλλά όχι ισότιμα.
Η Αντιγόνη του Ulrich δεν απαντά. Δεν διαλέγει πλευρά. Μας δίνει το σκοτάδι, το φως, τον θάνατο, τη ζωή, τη θλίψη, το κενό. Μας δίνει τον κύκλο: όχι γιατί όλα είναι ίδια, αλλά γιατί όλα οδηγούν πίσω στον εαυτό μας.
Αυτή η κριτική στοχεύει να προβάλει τις κεντρικές αρετές της παράστασης και να ενθαρρύνει τους αναγνώστες να βιώσουν την εμπειρία από κοντά καθώς και να δείξει τις αδυναμίες αυτής.
ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ
Σκηνοθεσία – Σκηνογραφία Ulrich Rasche
Δραματουργία Antigone Akgün
Μετάφραση Νίκος Α. Παναγιωτόπουλος
Μουσική-Σχεδιασμός ήχου Alfred Brooks
Κοστούμια Άγγελος Μέντης
Φωτισμοί Ελευθερία Ντεκώ
Εκπαίδευση και καθοδήγηση χορού Yannik Stöbener
Βοηθός σκηνοθέτης David Moser
Βοηθός σκηνογραφίας Lukas Kötz
Δραματολόγος παράστασης Έρι Κύργια
Βοηθός σκηνοθέτη Θωμαΐς Τριανταφυλλίδου
Βοηθός σκηνογράφου Ευάγγελος Αγάτσας
Παίζουν Γιώργος Γάλλος Κρέων, Δημήτρης Καπουράνης Αίμων, Κόρα Καρβούνη Αντιγόνη, Φιλαρέτη Κομνηνού Τειρεσίας, Κίττυ Παϊταζόγλου Ισμήνη, Θάνος Τοκάκης Φύλακας
Χορός (αλφαβητικά) Γιώργος Ζιάκας, Δημήτρης ΚαπουράνηςΜάριος Κρητικόπουλος, Ιωάννης Μπάστας,Βασίλης Μπούτσικος, Γιώργης Παρταλίδης, Θανάσης Ραφτόπουλος, Γκαλ Ρομπίσα,Γιάννης Τσουμαράκης, Στρατής Χατζησταματίου
Ζωντανή ερμηνεία της μουσικής Νεφέλη Σταματογιαννοπούλου κοντραμπάσο, Χάρης Παζαρούλας κοντραμπάσο, Νίκος Παπαβρανούσης κοντραμπάσο, Ευαγγελία Σταύρου κρουστά
