Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου: Οι παραστάσεις που παρακολουθήσαμε φέτος!
✒️ Γράφει: Σωτήρης Σουλούκος
Φωτογραφίες ©: Ιωάννης Αρμυριώτης
Φέτος το καλοκαίρι, η ομάδα του AllAboutArts.gr είχε την τιμή να παρακολουθήσει για πρώτη φορά ούτε μία, ούτε δύο, αλλά τέσσερις παραστάσεις στην Επίδαυρο – μια εμπειρία που δεν θα μπορούσε να ξεκινήσει με πιο όμορφο και δυναμικό τρόπο. Τέσσερις παραστάσεις, μια πρώτη επαφή με το αργολικό θέατρο, γεμάτη έντονες εικόνες, διαφορετικές σκηνοθετικές ματιές, εξαιρετικούς ηθοποιούς και εμπειρίες που θα μας μείνουν αξέχαστες.
Παρακολουθήσαμε τις παραστάσεις: «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, σε μετάφραση Νίκου Α. Παναγιωτόπουλου και σκηνοθεσία Ulrich Rasche, «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, σε μετάφραση Γιώργου Χειμωνά και σκηνοθεσία Δημήτρη Τάρλοου, «ζ-η-θ, ο Ξένος», σε μετάφραση Δημήτρη Μαρωνίτη και σκηνοθεσία Μιχαήλ Μαρμαρινό, και τέλος «ΟΙΔΙΠΟΥΣ», σε ελεύθερη απόδοση, διασκευή και σκηνοθεσία Γιάννη Χουβαρδά.
Ανασκόπηση παραστάσεων
Η παράσταση «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, σε σκηνοθεσία Ulrich Rasche, άνοιξε το φετινό Φεστιβάλ Επιδαύρου με έναν ιδιαίτερα επιβλητικό και τελετουργικό τρόπο, παρουσιάζοντας μια βαθιά πολιτική και υπαρξιακή ανάγνωση του αρχαίου δράματος. Ο σκηνοθέτης προσέγγισε το έργο όχι ως αφήγηση αλλά ως βίωμα – μια σκηνική μυσταγωγία που εστιάζει στη σύγκρουση ανάμεσα στον νόμο και τη συνείδηση, στην ένταση μεταξύ δημόσιου καθήκοντος και ιδιωτικής πίστης. Η παράσταση εστίασε στον χρόνο, τη σιωπή και την αργή, κυκλική κίνηση, με ένα μινιμαλιστικό σκηνικό: έναν περιστρεφόμενο μεταλλικό κύκλο που συμβόλιζε την επαναληπτικότητα και τις αργόρρυθμες χρονικότητες της ιστορίας και της μοίρας.
Ο Κρέων παρουσιάστηκε όχι ως κακός τύραννος, αλλά ως άρχοντας με ευθύνη, παγιδευμένος σε μια πλάνη υπεράσπισης της τάξης. Αντίστοιχα, η Αντιγόνη ενσαρκώθηκε ως ήρεμη αλλά αποφασισμένη φωνή της αντίστασης στους ανθρώπινους νόμους, υπηρετώντας έναν ανώτερο ηθικό κώδικα. Ο Χορός, κινησιολογικά υποδειγματικός, λειτουργούσε ως συλλογική μνήμη και συνείδηση, ενώ η μουσική και οι φωτισμοί συνέβαλαν σε μια τελετουργική, σχεδόν μυστικιστική ατμόσφαιρα.
Η Κόρα Καρβούνη ενσάρκωσε μια Αντιγόνη λιτή αλλά παλλόμενη από εσωτερική ένταση, με ερμηνεία που βασίστηκε στη σωματικότητα και τη σιωπή. Δεν ήταν μια ρομαντική επαναστάτρια, αλλά μια νέα γυναίκα που επέλεξε την αγάπη αντί για τον φόβο, την αλήθεια έναντι της εξουσίας. Ο Γιώργος Γάλλος, ως Κρέων, απέδωσε έναν τραγικό ηγέτη εγκλωβισμένο στην ψευδαίσθηση του ελέγχου. Η ερμηνεία του αποκάλυψε την ηθική πολυπλοκότητα του άρχοντα, που δεν ενεργεί από κακία αλλά από την ανάγκη να διαφυλάξει την τάξη – έστω και με τίμημα την καταστροφή των πάντων. Ο Δημήτρης Καπουράνης έδωσε μια ανθρώπινη και ευάλωτη μορφή στον Αίμωνα, ενώ η Φιλαρέτη Κομνηνού ως Τειρεσίας υπήρξε επιβλητική και καθοριστική, με λόγο δωρικό και αδιάλλακτο. Ο Θάνος Τοκάκης, ως φύλακας, μετουσίωσε τον ρόλο σε έναν τραγικό σχολιαστή της ανθρώπινης αβεβαιότητας. Η παράσταση απέφυγε διδακτισμούς και απαντήσεις, αφήνοντας το κοινό να αναμετρηθεί με τα διαχρονικά ερωτήματα του έργου: Νόμος ή συνείδηση; Τάξη ή αλήθεια; Ποιο το τίμημα της επιλογής;
Η Αντιγόνη του Ulrich Rasche δεν ήταν απλώς μια θεατρική παράσταση· ήταν μια τελετουργία γεμάτη σώμα, χρόνο, σιωπή και ερώτημα. Ένα υπαρξιακό βίωμα που εστίασε στο ακατάλυτο ηθικό δίλημμα του ανθρώπου: ποια είναι η σωστή πράξη όταν κάθε επιλογή είναι μια μορφή απώλειας; Ένα έργο που δεν αναζητά απαντήσεις αλλά μας επιστρέφει στον εαυτό μας — όπως κάθε αληθινά σπουδαίο θέατρο.
Η «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, σε μετάφραση Γιώργου Χειμωνά και σκηνοθεσία Δημήτρη Τάρλοου, παρουσιάστηκε με μεγάλη επιτυχία στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, μπροστά σε περισσότερους από 16.000 θεατές. Η παράσταση, βαθιά επίκαιρη, εστίασε στον κύκλο της βίας και στο υπαρξιακό δίλημμα ανάμεσα στη δικαιοσύνη και την εκδίκηση, αποφεύγοντας εντυπωσιασμούς και θεατρικά κλισέ.
Η σκηνοθεσία κινήθηκε με καθαρότητα και ψυχραιμία, εστιάζοντας στη δύναμη του λόγου και της σιωπής. Η σκηνική οικονομία και ο έξυπνος συμβολισμός της σκάλας ως σύνδεσης του εξωτερικού κόσμου με το βάθος της ψυχής λειτούργησαν ουσιαστικά. Κράτησε τη δράση στο κατώφλι της εξουσίας, φωτίζοντας το εσωτερικό δράμα των χαρακτήρων. Ο Τάρλοου δεν μεταχειρίστηκε το έργο ως αρχαίο μνημείο, αλλά ως ζωντανό, σύγχρονο δράμα.
Οι ερμηνείες ξεχώρισαν για τη συναισθηματική τους ακρίβεια. Η Λουκία Μιχαλοπούλου ως Ηλέκτρα συγκλόνισε με τον πένθιμο, εσωτερικά φορτισμένο ρόλο της. Ο Αναστάσης Ροιλός απέδωσε έναν Ορέστη ευάλωτο και παθιασμένο, ενώ η Ιωάννα Παππά ενσάρκωσε μια ανατριχιαστική Κλυταιμνήστρα, σύμβολο ενοχής και εξουσιαστικής βίας. Ο Περικλής Σιούντας, ως Πυλάδης, για πρώτη φορά ενεργός ήρωας, προσέφερε νέα πνοή στον ρόλο. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει και στον χορό, που λειτουργούσε ως οργανικό μέρος της δράσης – ανθρώπινος, συμπονετικός, με βαθιά σκηνική παρουσία και κοινωνική διάσταση.
Η σκηνογραφία του Πάρι Μέξη και η μουσική του Φώτη Σιώτα στήριξαν την παράσταση με λιτότητα και ποιητικότητα, ενισχύοντας την εσωτερικότητα του έργου. Η τελική σκηνή της εκδίκησης ήταν τελετουργικά φορτισμένη, χωρίς αιματοχυσία αλλά με έντονο οπτικό και συναισθηματικό αντίκτυπο. Η παράσταση ήταν βαθιά βιωματική, αποφεύγοντας τον θεατρινισμό και επιλέγοντας την ανθρώπινη ένταση, τη μνήμη και το τραύμα.
Η παράσταση «ζ-η-θ, ο Ξένος», σε σκηνοθεσία Μιχαήλ Μαρμαρινού, παρουσιάστηκε στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου στις 11 και 12 Ιουλίου, βασισμένη στις τρεις ραψωδίες της Οδύσσειας (ζ, η, θ), που περιγράφουν την άφιξη του Οδυσσέα στη χώρα των Φαιάκων. Η σκηνοθετική προσέγγιση επικεντρώνεται στην έννοια της φιλοξενίας και στη σταδιακή αποκάλυψη της ταυτότητας του ήρωα, χρησιμοποιώντας έναν μινιμαλιστικό αλλά βαθιά συμβολικό σκηνικό και χοροθεατρικό λόγο.
Στην αρχή της παράστασης (Ραψωδία ζ), ο θεατής γνωρίζει τον Οδυσσέα ως έναν γυμνό και ευάλωτο ξένο, που ζητά βοήθεια από μια ομάδα νεαρών κοριτσιών. Η ατμόσφαιρα είναι ονειρική και οικεία, με τον ήρωα να αναδύεται αργά από τη σιωπή του. Στη συνέχεια (Ραψωδία η), η δράση μεταφέρεται στο παλάτι των Φαιάκων, όπου η βασίλισσα Αρήτη και ο βασιλιάς Αλκίνοος υποδέχονται τον ξένο χωρίς να γνωρίζουν ποιος είναι. Ακολουθούν στιγμές φιλοξενίας, δείπνων και τελετουργικών κινήσεων που σταδιακά οδηγούν στην αποκάλυψη της ταυτότητάς του (Ραψωδία θ), μέσα από το τραγούδι του αοιδού Δημόδοκου και τη συγκίνηση του ίδιου του Οδυσσέα.
Η σκηνοθετική γραμμή του Μαρμαρινού βασίστηκε στη δομή της αρχαίας τραγωδίας, με διακριτούς χορούς (Νύμφες και Φαίακες) και έντονο σωματικό θέατρο. Οι ερμηνείες ξεχώρισαν: ο Χάρης Φραγκούλης έδωσε έναν σωματικό και ευαίσθητο Οδυσσέα, ενώ η Έλενα Τοπαλίδου, ως Αρήτη, και ο Χρήστος Παπαδημητρίου, ως Αλκίνοος, προσέδωσαν αυθεντικότητα και εσωτερικότητα στους ρόλους τους. Η Κλέλια Ανδριολάτου ως Ναυσικά μετέφερε τη νεανική αθωότητα, και η Λένια Ζαφειροπούλου ως Δημόδοκος πρόσφερε μια εκλεπτυσμένη φωνητική απόδοση, που όμως δίχασε το κοινό.
Στα τεχνικά στοιχεία, η σκηνογραφία του Γιώργου Σαπουντζή ήταν λιτή και συμβολική, όπως και τα κοστούμια της Ελευθερίας Αράπογλου. Ο φωτισμός της Ελευθερίας Ντεκώ ενίσχυσε την ατμόσφαιρα, ενώ η μουσική του Άντη Σκορδή και οι χορογραφίες της Gloria Dorliguzzo έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ψυχολογική εξέλιξη του ήρωα.
Ωστόσο, η παράσταση παρουσίασε και αδυναμίες. Πολλές σκηνές ήταν ορατές μόνο από τα ψηλά καθίσματα, γεγονός που απέκλεισε μέρος του κοινού από κρίσιμες στιγμές. Επιπλέον, η παράλληλη ύπαρξη κειμένου σε οθόνη, ζωντανής δράσης και ήχου δημιούργησε σύγχυση, ενώ η απουσία ίσως ενός αφηγητή και η αφαιρετική σκηνοθεσία δυσκόλεψαν την κατανόηση για τον μέσο θεατή. Σε ορισμένα σημεία, οι θεατές αποπροσανατολίζονταν, και δεν έλειψαν εκδηλώσεις δυσαρέσκειας ή και πρόωρες αποχωρήσεις.
Συνολικά, πρόκειται για μια καλλιτεχνικά φιλόδοξη πρόταση με βάθος και ενδιαφέρουσες ερμηνείες, αλλά όχι εύκολα προσβάσιμη στο ευρύ κοινό. Η παράσταση κατόρθωσε να μεταφέρει την ομηρική έννοια της φιλοξενίας με θεατρική ευαισθησία, αλλά η σύνθεση κειμένου, εικόνας και σωματικής έκφρασης απαιτούσε από τον θεατή αυξημένη συγκέντρωση και υπομονή.
Η παράσταση «ΟΙΔΙΠΟΥΣ» συνθέτει τον Οιδίποδα Τύραννο και τον Οιδίποδα επί Κολωνώ σε μια ενιαία δραματουργική πρόταση. Ο Γιάννης Χουβαρδάς υφαίνει το μύθο μη γραμμικά: η αφήγηση ξεκινά από το τέλος, με έναν Οιδίποδα τυφλό, εξόριστο, σχεδόν νεκρό, και ξετυλίγεται σταδιακά σαν όνειρο ή ανάμνηση. Η πορεία του ήρωα δεν είναι μόνο εξωτερική, αλλά και εσωτερική, διασχίζοντας τοπία πραγματικά και φαντασιακά.
Το σκηνικό, ένα λιτό αλλά φορτισμένο νεκροταφείο, δημιουργεί από την αρχή την αίσθηση της παρουσίας του θανάτου. Η παράσταση λειτουργεί σαν όνειρο ή εφιάλτης που ζει ή θυμάται ο Οιδίποδας, γεμάτο ασάφεια μεταξύ πραγματικότητας, μνήμης και φαντασίας. Ένα διακριτικό μοτίβο είναι το κοράκι, μια φιγούρα-σκιά που λειτουργεί ως προειδοποίηση ή μάρτυρας του μοιραίου.
Ο Οιδίποδας πλανάται επειδή πίστευε πως ήταν κάποιος άλλος – και αυτή η πλάνη τον οδήγησε στην καταστροφή. Όμως, μέσα στο σκοτάδι της τύφλωσης, βρήκε τελικά το φως: την αλήθεια για τον εαυτό του. Η παράσταση αποφεύγει τις κραυγαλέες κορυφώσεις· βασίζεται στην ακρίβεια, την υπομονή και τη δύναμη της σιωπής, δίνοντας έμφαση στο αναπόφευκτο της μοίρας. Η μουσική, ιδιαίτερα ο ήχος του εκκλησιαστικού οργάνου, προσθέτει τελετουργικό χαρακτήρα και ρυθμίζει το συναισθηματικό βάρος της αφήγησης. Τα κοστούμια και τα χτενίσματα έχουν μια απόκοσμη, κινηματογραφική αισθητική που ενισχύει την ατμόσφαιρα μεταξύ ονείρου και μνήμης.
Η παράσταση παίζει συνειδητά με την έννοια της ταυτότητας. Οι ρόλοι αλλάζουν φύλο, μορφή και υπόσταση: η Ιοκάστη γίνεται Θησέας, η Αντιγόνη μεταμορφώνεται σε Τειρεσία. Αυτές οι εναλλαγές δεν προκαλούν σύγχυση, αλλά λειτουργούν ως υπαρξιακά και μεταθεατρικά σχόλια για την ανθρώπινη φύση και τη μνήμη. Στον κεντρικό ρόλο, ο Νίκος Καραθάνος παρουσιάζει έναν Οιδίποδα βαθιά ανθρώπινο και εύθραυστο, που δεν διεκδικεί ηρωισμό αλλά αποκαλύπτει την εσωτερική του συντριβή. Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, ένας ανδρόγυνος Κρέοντας, είναι επιβλητική, δωρική και γεμάτη καταπιεσμένα συναισθήματα. Η Στεφανία Γουλιώτη λάμπει με τις εναλλαγές της από Ιοκάστη σε Θησέα, αποτυπώνοντας τον διχασμό ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα. Ο Ορέστης Χαλκιάς, ως Αντιγόνη και Τειρεσίας, εντυπωσιάζει με μια σωματική, σχεδόν χορευτική ερμηνεία. Ο χορός δεν λειτουργεί διακοσμητικά, αλλά ως φωνή της συνείδησης και της μνήμης του Οιδίποδα. Ενσωματώνεται στην αφήγηση οργανικά, χωρίς να αναπαράγει παρωχημένες φόρμες, δίνοντας κύρος και ρυθμό.
Η παράσταση «ΟΙΔΙΠΟΥΣ» δεν είναι απλώς μια θεατρική παράσταση. Είναι μια υπαρξιακή εμπειρία που σε αγγίζει βαθιά. Δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις, αλλά αφήνει τον θεατή με ένα βάρος — όχι καταθλιπτικό, αλλά λυτρωτικό. Το βάρος μιας τραγωδίας που αναγνωρίζεις μέσα σου, σαν να την έζησες κι εσύ.
Τέσσερις παραστάσεις – εμπειρία στο εμβληματικό Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου
Μερικές φορές, το θέατρο δεν είναι απλώς τέχνη — είναι μνήμη, συλλογική εμπειρία, βαθιά συγκίνηση. Όσοι βρέθηκαν στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου είχαν την τύχη να ζήσουν τέσσερις τέτοιες μοναδικές στιγμές. Τέσσερις παραστάσεις που σίγουρα θα θυμόμαστε.
Ένα μεγάλο ευχαριστώ στο Εθνικό Θέατρο, το Θέατρο Πορεία, το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος (ΚΘΒΕ), τις θεατρικές παραγωγές Λυκόφως και φυσικά στο Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου για την προσφορά αυτών των εξαιρετικών παραγωγών. Με σεβασμό στην παράδοση αλλά και τόλμη στην καλλιτεχνική αναζήτηση, απέδειξαν πως η αρχαία τραγωδία δεν είναι ένα απολίθωμα του παρελθόντος — αλλά μία ζωντανή, βαθιά σύγχρονη υπόθεση.
Όπως δήλωσε και η Κατερίνα Ευαγγελάτου, η Καλλιτεχνική Διευθύντρια του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, στην πρόσφατη ανασκόπηση της εξαετούς της θητείας «Αποστολή μας ήταν η σύνδεση της κληρονομιάς του αρχαίου δράματος με τις σύγχρονες παραστατικές φόρμες και δραματουργικές αναζητήσεις και όχι η μουσειακή αναπαράσταση μιας εικασίας για το ποια ήταν κάποτε η μορφή αυτών των έργων και των παραστάσεων τους.»
Προτεραιότητα μας από την αρχή της θητείας μας υπήρξε η σύνδεση του αρχαίου δράματος με τις σύγχρονες καλλιτεχνικές γλώσσες και τις ανανεωτικές δραματουργικές πρακτικές. – Κατερίνα Ευαγγελάτου
