«Εχθρός του λαού»: Κριτική Παράστασης

✒️ Γράφει: Σωτήρης Σουλούκος

Παρακολουθήσαμε την παράσταση «Εχθρός του λαού» στο Θέατρο Κνωσός και σας μεταφέρουμε τις εντυπώσεις μας.

Δείτε επίσης: «Εχθρός του λαού»: Η συνέντευξη τύπου!

Ο «Εχθρός του λαού» του Χένρικ Ίψεν, σε διασκευή των Florian Borchmeyer & Thomas Ostermeier και σκηνοθεσία του Thomas Ostermeier, παρουσιάζεται στο Θέατρο Κνωσός. Η παράσταση αποτελεί παραγωγή της Schaubühne Berlin, σε συνεργασία με το Θέατρο του Νέου Κόσμου.

Ο Thomas Ostermeier, σκηνοθέτης και καλλιτεχνικός διευθυντής της Schaubühne, υπογράφει μια σύγχρονη εκδοχή του κλασικού έργου, με ένα λαμπερό καστ Ελλήνων ηθοποιών: Κωνσταντίνο Μπιμπή, Μιχάλη Οικονόμου, Λένα Παπαληγούρα, Ιερώνυμο Καλετσάνο, Στέλιο Δημόπουλο, Άλκηστη Ζιρώ και Ιάσονα Άλυ. Η διασκευή του έχει ήδη παρουσιαστεί με μεγάλη επιτυχία σε περισσότερες από 30 χώρες από το 2012, προσφέροντας μια σύγχρονη ανάγνωση του έργου με έντονο κοινωνικό προβληματισμό.

Στο επίκεντρο της ιστορίας βρίσκεται ο γιατρός Στόκμαν, που ανακαλύπτει πως τα ιαματικά λουτρά –η βασική οικονομική πηγή της πόλης– είναι μολυσμένα. Η απόφασή του να αποκαλύψει την αλήθεια τον φέρνει αντιμέτωπο με τον δήμαρχο αδελφό του και την τοπική κοινωνία, μετατρέποντάς τον σε «εχθρό του λαού».

Με τη χαρακτηριστική σκηνική του τόλμη, ο Όστερμάιερ αναδεικνύει τα διαχρονικά διλήμματα του έργου –ηθική ευθύνη απέναντι στο κοινό καλό ή υποταγή στο οικονομικό συμφέρον, διαφάνεια ή απόκρυψη– προσφέροντας μια επίκαιρη και βαθιά συγκινητική θεατρική εμπειρία.

Να διδάσκω στο σχολείο που πηγαίναμε όλοι εμείς μικροί, στην παλιά μου τάξη και να κάθομαι να σπαταλάω όλη μου τη ζωή πουλώντας ψέματα στα παιδιά. – Κατρίνε Στόκμαν (Άλκηστη Ζιρώ)
Ψέματα; Γιατί ψέματα; – Χόφσταντ (Στέλιος Δημόπουλος)
Αλήθεια με ρωτάς; Κάθομαι και τους λέω οτι άμα δουλέψουνε σκληρά, μπορούν να καταφέρουν οτι θέλουν. Οτι με λίγη προσπάθεια, μπορούν να ζήσουν σαν κανονικοί άνθρωποι πέρα από τα όρια των τάξεων, ενώ εγώ παράλληλα τα βαθμολογώ και τα προετοιμάζω για μια κοινωνία που η βάση της είναι η αριστεία και ο αποκλεισμός. Ιεραρχίες. Καθόμαστε και τους λέμε, ενώ στην πραγματικότητα οι ζωές τους είναι προκαθορισμένες. Στοιβαγμένες και στρυμωγμένες σε καλούπια από ισορροπίες οικονομικές και θεσμικές. Και είμαστε μέσα σε όλο αυτό συνένοχοι γιατί βλέπουμε και κάνουμε οτι δεν βλέπουμε. Καθόμαστε και τους λέμε οτι έχουν ίσες ευκαιρίες με τα παιδιά που τελείωσαν σε κολέγια, αλήθεια τώρα; Βγες εκεί έξω δες ποιοι μας κυβερνάνε και πες μου από ποια σχολεία έχουν βγει! Και έλα μετά να μου μιλήσεις για αξιοκρατία σε αυτήν την χώρα. Κατάλαβες; – Κατρίνε Στόκμαν
Σκατοσύστημα! – Χόφσταντ

«Εχθρός του λαού»: Ποιος είναι ο πραγματικός εχθρός; Μια σπαρακτική ανάγνωση του Ίψεν!

Όλα αρχίζουν ειδυλλιακά: η ατμόσφαιρα στην αρχή αφορά μια παρέα που γνωρίζεται χρόνια και μοιράζεται αγωνίες και απόψεις. Στο σπίτι όπου αγαπημένοι φίλοι συναντιούνται για πρόβες, κυριαρχούν γέλια, πειράγματα και μια ανεπιτήδευτη οικειότητα. Τίποτα δεν προμηνύει τη σκοτεινή θύελλα που θα ακολουθήσει. Η μπάντα κουρδίζεται, οι ρόλοι συστήνονται σιγά-σιγά, και η πρώτη εντύπωση είναι πως όλοι βρίσκονται στην ίδια πλευρά, αν και έρχονται και κάποιοι επισκέπτες που προκαλείται αμηχανία από τη συνύπαρξη τους. Όμως αυτή η φαινομενική ενότητα δεν θα κρατήσει για πολύ. Η έναρξη με την πρόβα στο τραγούδι Which side are you are είναι μια γροθιά, γιατί προοικονομεί όσα θα ακολουθήσουν.

Ο Κωνσταντίνος Μπιμπής (Δρ. Τόμας Στόκμαν) ενσαρκώνει έναν άνθρωπο που τον πνίγει το δίκιο του. Από την πρώτη στιγμή θέλεις σχεδόν να τον αγκαλιάσεις· ένας άνθρωπος που δεν έχει μάθει να κάνει πίσω, που κουβαλά την αλήθεια σαν βάρος και σαν προνόμιο μαζί. Η ερμηνεία του είναι λεπτή, σχεδόν εύθραυστη· βλέπεις πώς η κοινωνία τον ξεσχίζει όχι γιατί έχει άδικο, αλλά γιατί η αλήθεια του δεν βολεύει κανέναν.

Δίπλα του, ο Μιχάλης Οικονόμου (Πέτερ Στόκμαν, αδερφός του Τόμας και Δήμαρχος), υποδύεται έναν πολιτικό τόσο οικείο, που σε ενοχλεί από την πρώτη στιγμή. Μιλάει για το «καλό του λαού», αλλά είναι ξεκάθαρο πως το μόνο που τον νοιάζει είναι το κέρδος—και το γρήγορο. Η αντιπάθεια που προκαλεί είναι σχεδόν ανακουφιστική: η παράσταση δεν φοβάται να δείξει τον κυνισμό της εξουσίας χωρίς ωραιοποιήσεις.

Περιμένεις να συμμετέχω και εγώ σε αυτήν την απάτη; – Τόμας Στόκμαν (Κωνσταντίνος Μπιμπής)
Απάτη; – Πέτερ Στόκμαν (Μιχάλης Οικονόμου)
Ναι! – Τόμας Στόκμαν
Πάλι ακραίες εκφράσεις! – Πέτερ Στόκμαν
Μα συγγνώμη μου ζητάς να πω ψέματα σε ολόκληρη την πόλη! Τους ασθενείς μου! Δεν είναι απάτη αυτό; Αυτό είναι έγκλημα! – Τόμας Στόκμαν

Η Λένα Παπαληγούρα (Άλσαξεν), ως εκδότρια της εφημερίδας και πρόεδρος της ένωσης ιδιοκτητών ακινήτων, ξεκινά με μια σπίθα αληθινής πίστης στη δημοσιογραφική δεοντολογία. Σιγά-σιγά, όμως, η πραγματικότητα τη φθείρει. Μέχρι να αντιληφθεί πως έχει περισσότερα να χάσει απ’ όσα μπορεί να κερδίσει από την αποκάλυψη της αλήθειας. Η μεταστροφή της είναι από τις πιο ενδιαφέρουσες στιγμές της παράστασης — μια ανθρώπινη ήττα που μετατρέπεται σε πολιτική.

Ξέρετε, τις ξέρω τις τοπικές αρχές. Σπανίως ενδιαφέρονται για νέες ιδέες, πόσο μάλλον όταν δεν είναι δικές τους. […] Ήθελα να σας πω αυτοπροσώπως, ότι μπορείτε να υπολογίζετε στην υποστήριξη μου. Έχετε την πλειοψηφία με το μέρος σας… – Άσλαξεν (Λένα Παπαληγούρα)

Ο Στέλιος Δημόπουλος (Χόφσταντ), υποδύεται έναν δημοσιογράφο που δηλώνει ιδεολόγος, αν και είναι η ενσάρκωση του καιροσκοπισμού. Η φιγούρα του δεν είναι διαβρωτική επειδή επιτίθεται, αλλά επειδή παίρνει θέση και αμέσως μετά τη μεταβάλλει κατά βούληση. Προδίδει τον ίδιο του τον εαυτό με τη στάση του και την μεταστροφή της.

Λοιπόν, φίλε, άκου. Έκανα κάποιες σκέψεις! Νομίζω ότι το βλέπεις μόνο από την δική σου σκοπιά, ως γιατρός. Δεν βλέπεις ότι το ζήτημα είναι πολύ μεγαλύτερο; Για μένα το μολυσμένο νερό, στάζει από έναν βόθρο πολύ διαφορετικό! – Χόφσταντ
Τι εννοείς; Ποιόν βόθρο; – Τόμας Στόκμαν
Τον βόθρο της πολιτικής μας! – Χόφσταντ

Ο Ιερώνυμος Καλετσάνος (Μόρτεν, πεθερός του Τόμας) φέρνει στη σκηνή μια αδιαπραγμάτευτη σκληρότητα. Δεν κρύβει ποτέ τις προθέσεις του. Για εκείνον, ο κόσμος είναι μια αρένα όπου επιβιώνει ο πιο αδίστακτος. Είναι ο τύπος που δεν διστάζει να πατήσει επί πτωμάτων — και το κοινό νιώθει άβολα ακριβώς επειδή όσο κι αν τον αποστρέφεται, τον αναγνωρίζει.

Η Άλκηστις Ζιρώ (Κατρίνε Στόκμαν, σύζυγος του Τόμας), ήρεμη δύναμη με ηθική ακεραιότητα, μια παρουσία που αποδεικνύει πως η πραγματική αντοχή δεν χρειάζεται φωνές. Θυμίζει ένα αγκάθι στο σύστημα που παλεύει να τη διαφθείρει και να την λυγίσει. Και αποδεικνύεται βράχος δίπλα στον άντρα της από την αρχή μέχρι το τέλος.

Τέλος, ο Ιάσονας Άλυ (Μπίλινγκ, δημοσιογράφος), από επαναστάτης, γίνεται γρανάζι. Η μετάβασή του είναι σχεδόν ανεπαίσθητη στην αρχή, μέχρι που συνειδητοποιείς πως ο άνθρωπος που ορκιζόταν πως δεν θα συμβιβαστεί ποτέ, είναι ήδη μέρος της μηχανής.

Στο κέντρο όλων αυτών βρίσκεται η διαχρονική σύγκρουση: ατομική ευθύνη απέναντι στο συλλογικό συμφέρον και επιστημονική αλήθεια απέναντι στην πολιτική σκοπιμότητα.

Η σκηνοθεσία είναι ευφυής: τα σκηνικά αλλάζουν μπροστά στα μάτια των θεατών, σαν να μεταμορφώνεται ολόκληρη η κοινωνία σε πραγματικό χρόνο. Με κιμωλίες στον τοίχο σημειώνονται όσα συμβαίνουν — σημάνσεις σχεδόν παιδικές, που όμως μεταφέρουν φοβερές αλήθειες. Και ύστερα η μπογιά: μια στρώση που σβήνει όσα δεν πρέπει να φανούν. Σαν μια κοινωνία που δεν θέλει να αντικρίσει τον εαυτό της.

Πάντα όλο θέλεις να νικάς. Κολλάς εκεί σε μια ιδέα και μετά αφηνιάζεις. Λες και είναι το μόνο πράγμα που μετράει στον κόσμο χωρίς να υπολογίζεις τις συνέπειες! Είμαστε αδέρφια. Τόμας! Πόσες φορές σε έχω βοηθήσει; Σου δάνεισα χρήματα, σου βρήκα δουλειά! – Πέτερ Στόκμαν
Αδερφούλη μου! Τι θα έκανα χωρίς εσένα! Σε ευχαριστώ πολύ… – Τόμας Στόκμαν
Όχι μην με ευχαριστείς! Για το δικό μου το συμφέρον το έκανα… – Πέτερ Στόκμαν
Τι εννοείς!; Συγνώμη, τι εννοείς για το δικό σου το συμφέρον; – Τόμας Στόκμαν
Με την ελπίδα, αν βολευτείς σε μια καλή θέση, θα ωριμάσεις επιτέλους και θα κόψεις τα δράματα… – Πέτερ Στόκμαν

Η συνεδρίαση της κοινότητας είναι από τις πιο δυνατές σκηνές. Όλοι συμμετέχουν, όλοι φωνάζουν, όλοι απαιτούν. Η ιδέα του οστρακισμού από την αρχαιότητα εμφανίζεται ως φάντασμα: το «κοινόν» πρέπει να προστατευθεί. Αλλά από ποιον; Από εκείνον που λέει την αλήθεια; Ή από εκείνους που προτιμούν τη σιωπή;

Το έργο θέτει το σκληρότερο ερώτημα: Τι είναι πιο επικίνδυνο για μια κοινότητα; Η αλήθεια που πληγώνει ή το ψέμα που την κρατά ήσυχη; Η παράσταση στο Θέατρο Κνωσός δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Απλώς ξεφλουδίζει, κομμάτι-κομμάτι, τα άλλοθι μιας κοινωνίας που πάντα θα ψάχνει για έναν «εχθρό του λαού» — μέχρι να συνειδητοποιήσει πως ίσως ο μεγαλύτερος εχθρός είναι ο ίδιος ο φόβος της.

Είσαι ομολογιακή βόμβα! Είσαι απερίσκεπτος! Απερίσκεπτος! Επαναστάτης! Διψάς για προσοχή! Αντισυστημικός. Κατηγορείς τους πάντες και τα πάντα για τις συνθήκες που ζεις ενώ στην πραγματικότητα τα προκαλείς όλα μόνος σου στον εαυτό σου. Στην οικογένεια σου… – Πέτερ Στόκμαν

Καθώς ο ήρωας οδηγείται προς την συνέλευση, το σκηνικό σβήνει. Κυριολεκτικά. Λευκή μπογιά απλώνεται πάνω στις κιμωλίες, σκεπάζει φωνές, πρόσωπα, γεγονότα — σαν ιστορία που ξαναγράφεται για να μην ενοχλεί. Οι ηθοποιοί συμμετέχουν σε αυτή τη διαδικασία σβησίματος, σαν να συμμετέχουν σε ένα τελετουργικό λήθης. Είναι ίσως η πιο σπαρακτική στιγμή: το κοινό βλέπει μπροστά του πώς μια κοινωνία διαγράφει αυτό που δεν αντέχει να παραδεχτεί.

Κι όταν η συνεδρίαση φτάνει στο αποκορύφωμα, το σκηνικό αρχίζει να «σπάει». Τα γράμματα από τις κιμωλίες στον τοίχο δεν υπάρχουν. Οι γραμμές που πριν έμοιαζαν αθώες τώρα μοιάζουν με σημάδια πολιορκίας. Οι ηθοποιοί κινούνται νευρικά, σαν να μην υπάρχει πια χώρος να σταθούν, σαν η ίδια η σκηνή να στενεύει. Η πόλη, η κοινότητα, το «κοινόν»—όλα συρρικνώνονται γύρω από μια απόφαση.

Ο λαός πρέπει να νιώσει σίγουρος ότι πήραμε όλα τα απαραίτητα μέτρα! – Πέτερ Στόκμαν
Μα αφού είναι ψέματα! Με προσευχές και μπαλώματα δεν στήνονται υποδομές! – Τόμας Στόκμαν
Λοιπόν! Ως πολίτης, στο σπίτι σου έχεις κάθε δικαίωμα να πιστεύεις ότι θέλεις! Ως υπάλληλος των λουτρών υποχρεούσαι να σέβεσαι την ιεραρχία! – Πέτερ Στόκμαν
Ως υπάλληλος των λουτρών, δηλαδή ως επιστήμονας, η μοναδική μου ηθική υποχρέωση είναι να στέλνω σήμα κινδύνου! – Τόμας Στόκμαν
Ναι, στο συμβούλιο των λουτρών! Όχι σε ολόκληρη την πόλη… – Πέτερ Στόκμαν

Και τότε έρχεται η στιγμή της κρίσης. Ο άνθρωπος που επέμενε στην αλήθεια μένει ολομόναχος, όχι επειδή είχε άδικο, αλλά επειδή όλοι οι άλλοι συμφώνησαν πως είναι πιο εύκολο να τον θεωρήσουν επικίνδυνο. Ή πιο βολικό. Το πλήθος δεν χρειάζεται επιχειρήματα· χρειάζεται εξιλαστήριο θύμα.

Η τελική σκηνή δεν είναι θορυβώδης — κι αυτό την κάνει ακόμη πιο επώδυνη. Κανείς δεν φωνάζει πια. Οι περισσότεροι απλώς κατεβάζουν τα μάτια. Ο οστρακισμός δεν παρουσιάζεται σαν πράξη μίσους, αλλά σαν μια συλλογική παραίτηση από την ευθύνη. Η μεγαλύτερη βλάβη, τελικά, δεν προέρχεται από τον «εχθρό» αλλά από όσους επιλέγουν να μη σταθούν απέναντι στην αδικία.

Κι όταν πέφτει το τελευταίο φως, μένει μια αίσθηση διφορούμενη. Όχι λύτρωση. Όχι κάθαρση. Μια βαριά σιωπή, που κάνει τον θεατή να αναρωτηθεί: ποιος είναι τελικά ο εχθρός; Αυτός που φωνάζει την αλήθεια ή όσοι τη θάβουν; Και, το πιο δυσάρεστο: αν βρισκόμασταν κι εμείς στη σκηνή, με ποιον θα στεκόμασταν;

Η παράσταση κλείνει όχι με μία απάντηση, αλλά με μία σιωπή. Και η σιωπή αυτή είναι αμείλικτη.

Είναι λοιπόν χρήσιμο για εσάς να αποκτήσετε ένα πλαίσιο για τα κίνητρα του. Και εγώ, ως μεγαλύτερος αδερφός του, είμαι ο καταλληλότερος να σας το προσφέρω, παρόλο που δεν μου είναι καθόλου εύκολο. Αλλά ξέρετε, καμία φορά ο εχθρός βρίσκεται εντός των τειχών… – Πέτερ Στόκμαν

«Εχθρός του λαού»: Η παράσταση που αποκαλύπτει όσα θέλουμε ίσως να κρύψουμε!

Μια παράσταση που δεν περιορίζεται στο να ψυχαγωγήσει· σε ταρακουνάει. Σε καλεί να κοιτάξεις κατάματα έναν κόσμο όπου η διαφθορά, τα ψέματα και οι μικρές —ή μεγάλες— απάτες εις βάρος των πολιτών έχουν γίνει σχεδόν αυτονόητα. Είναι ένα έργο που λειτουργεί σαν καθρέφτης: αντανακλά τις παθογένειες μιας κοινωνίας που παραπαίει ανάμεσα στον φόβο και την ευκολία, ανάμεσα στο προσωπικό συμφέρον και το συλλογικό καλό. Από την πρώτη στιγμή αισθάνεσαι έναν κόμπο στο στομάχι· μια αίσθηση οικείας δυσφορίας για όλα όσα συμβαίνουν γύρω μας, στην πολιτική, στη δημόσια ζωή, στον τρόπο που συνυπάρχουμε. Κορυφαία στιγμή, ο μονόλογος του Κωνσταντίνου Μπιμπή στη συνέλευση. Μια ερμηνεία ανατριχιαστική, τόσο αληθινή και τόσο σκληρή που σε παγώνει. Μέσα από τα λόγια του αναδύεται η αγωνία ενός ανθρώπου που παλεύει για την αλήθεια σε έναν κόσμο που την απορρίπτει επειδή δεν τον βολεύει. Εκεί, μέσα σε λίγα λεπτά, συμπυκνώνεται όλο το δράμα της σύγχρονης κοινωνίας: η ανάγκη για δικαιοσύνη και η ταυτόχρονη υπονόμευσή της από όσους φοβούνται να αναλάβουν ευθύνη.

Η παράσταση δεν προσφέρει απαντήσεις — αλλά σε αναγκάζει να κάνεις τις σωστές ερωτήσεις. Ένα θέατρο που δεν λειτουργεί ως διασκέδαση, αλλά ως εμπειρία. Κι αν υπάρχει κάτι βέβαιο, είναι ότι πρόκειται για μια παράσταση που πρέπει να δεις.

Μπορεί η πλειοψηφία να έχει την δύναμη, αλλά η αλήθεια είναι πέρα από την δύναμη! Η αλήθεια δικαιώνει τα πάντα! Την αλήθεια πρέπει να την εμπιστευόμαστε σε αυτούς που είναι ικανοί να την ερευνούν και να την μεταδίδουν. Αν νομίζετε ότι έτσι θα με σταματήσετε, κάνετε μεγάλο λάθος! Θα ουρλιάξω σε ολόκληρη την χώρα, θα πω σε όλους ελάτε και χτίστε τα σπίτια σας πάνω σε αυτήν την σαπίλα, σε αυτήν την σήψη. Σας προειδοποιώ όμως, αυτή η σήψη εξαπλώνεται. Αυτή η σαπίλα θα κατακλίσει ολόκληρο τον πλανήτη. Σας προειδοποιώ, αν η δίψα σας για τα λεφτά κατασπαράξει την αλήθεια, τότε αυτή η κοινωνία αξίζει να αφανιστεί… – Τόμας Στόκμαν

ΕΙΣΙΤΗΡΙΑ: ΕΔΩ

Αυτή η κριτική στοχεύει να προβάλει τις κεντρικές αρετές της παράστασης και να ενθαρρύνει τους αναγνώστες να βιώσουν την εμπειρία από κοντά καθώς και να δείξει τις αδυναμίες αυτής.

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ

Διασκευή Florian Borchmeyer & Thomas Ostermeier
Σκηνοθεσία Thomas Ostermeier
Ενδυματολόγος Nina Wetzel
Σχεδιασμός ήχου Malte Beckenbach, Daniel Freitag
Δραματουργία Florian Borchmeyer
Σχεδιασμός φωτισμών Erich Schneider

Συντελεστές ελληνικής παραγωγής

Μετάφραση Αντώνης Γαλέος
Συνεργάτης Σκηνοθέτης Christoph Schletz
Σκηνογράφος Jan Pappelbaum
Ζωγραφική σκηνικού Katharina Ziemke
Σχεδιασμός φωτισμών Σοφία Αλεξιάδου
Ενδυματολόγος Νατάσσα Παπαστεργίου
Σχεδιασμός ήχου Ηλίας Φλάμμος
Σκηνογράφος – προσαρμογή σκηνικού Νατάσα Τσιντικίδη
Κατασκευή σκηνικού Θωμάς Μαριάς
Μουσική διδασκαλία Εύη Νάκου
Βοηθός σκηνοθέτη Ειρήνη Λαμπρινοπούλου
Βοηθός ενδυματολόγου Μαριάνθη Ράδου
Φωτογραφίες Πάτροκλος Σκαφίδας
Trailer Αποστόλης Κουτσιανικούλης
Παίζουν Κωνσταντίνος Μπιμπής, Μιχάλης Οικονόμου, Λένα Παπαληγούρα, Ιερώνυμος Καλετσάνος, Στέλιος Δημόπουλος, Άλκηστις Ζιρώ, Ιάσονας Άλυ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ – ΕΙΣΙΤΗΡΙΑ
Θέατρο Κνωσός (Κνωσού 11, Πλατεία Αμερικής)
Από 22 Οκτωβρίου, κάθε Τετάρτη στις 20:00, Πέμπτη και Παρασκευή στις 21:00, Σάββατο στις 21:15 και Κυριακή στις 18:00
Εισιτήρια: ΕΔΩ

Πηγή: Allaboutarts.gr