«Εκάβη – Στη σκιά της Πολιτείας»: Κριτική Παράστασης

✒️ Γράφει: Σωτήρης Σουλούκος

Παρακολουθήσαμε την παράσταση «Εκάβη – Στη σκιά της Πολιτείας» στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού και σας μεταφέρουμε τις εντυπώσεις μας.

Ο Στάθης Λιβαθινός επέστρεψε στην αρχαία τραγωδία με τη νέα παραγωγή «Εκάβη – Στη σκιά της Πολιτείας», που παρουσιάστηκε στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού από το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου, σε συμπαραγωγή με τη Λυκόφως, στο πλαίσιο του εορτασμού των 100 χρόνων της Ακαδημίας Αθηνών. Πρόκειται για την τελευταία θεατρική παράσταση στο Ηρώδειο πριν από το τριετές κλείσιμό του για εργασίες αποκατάστασης.

Πετάω τώρα, πάνω από την Εκάβη. Την μανούλα μου. Το σώμα μου, το άφησα. Κουφάρι έγινε και ημέρα τρίτη σήμερα αιωρούμαι όσο και η δύστυχη η μάνα μου βρίσκεται εδώ στην θρακική χερσόνησο. Την έφεραν από την Τροία και οι Αχαιοί όλοι εδώ […] Και η αδερφή μου, στο πεπρωμένο της, το φόνο, θα πάει μέσα σε αυτήν εδώ τη μέρα και δυο παιδιά, δυο παιδιά νεκρά, θα δει η μάνα σήμερα. Και εμένα και την δύστυχη την κόρη της... – Πολύδωρος

«Εκάβη – Στη σκιά της Πολιτείας»: Όταν η τραγωδία συναντά το Σπήλαιο του Πλάτωνα!

«Μια φορά κι έναν καιρό…»

Έτσι ξεκινά η Εκάβη. Σαν να αφηγείται ένα παραμύθι. Μόνο που από την πρώτη κιόλας στιγμή γνωρίζουμε ότι αυτό το παραμύθι δεν θα έχει ευτυχισμένο τέλος. Γιατί οι τραγωδίες δεν γράφτηκαν ποτέ για να μας παρηγορούν. Γράφτηκαν για να μας αναγκάζουν να κοιτάξουμε κατάματα όσα δεν θέλουμε να δούμε.

Η «Εκάβη στη Σκιά της Πολιτείας» δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη σκηνική ανάγνωση του έργου του Ευριπίδη. Η δραματουργική σύνθεση του τραγικού ποιητή με την αλληγορία του Σπηλαίου του Πλάτωνα δημιουργεί ένα νέο επίπεδο ανάγνωσης. Η τραγωδία παύει να αφορά μόνο την πτώση μιας βασίλισσας και γίνεται μια αναζήτηση της ίδιας της αλήθειας.

Ποιος βλέπει πραγματικά; Ποιος ζει μέσα στις σκιές;

Άραγε η Εκάβη είναι εκείνη που παρασύρεται από τον πόνο της ή μήπως οι υπόλοιποι είναι εκείνοι που αδυνατούν να δουν την πραγματικότητα πίσω από τις συμβάσεις της εξουσίας; Όπως οι δεσμώτες του Σπηλαίου θεωρούν αληθινές τις σκιές που προβάλλονται μπροστά τους, έτσι και οι ήρωες της τραγωδίας μοιάζουν να εγκλωβίζονται στις δικές τους βεβαιότητες. Η Εκάβη, έχοντας χάσει πλέον τα πάντα, δεν έχει λόγο να αυταπατάται. Όταν δεν έχει απομείνει τίποτα, ίσως τότε μόνο αποκαλύπτεται η αλήθεια.

Η δύσμοιρη εγώ και τι να ξεστομίσω; Ποιόν ήχο και ποιον οδυρμό στην σκοτεινή ζωή το δειλινό; Στην σκοτεινιά της ανυπόφορης δουλείας; Ποιος θα με προστατεύσει; Ποιο από τα παιδιά που γέννησα; Πάει ο γέροντας ο Πρίαμος πάνε και τα παιδιά μου. Ποιον δρόμο να πάρω; Αυτόν ή εκείνον; Από που να σωθώ; – Εκάβη

Η σκηνοθετική σύλληψη αξιοποιεί με εξαιρετική ευφυΐα τον ίδιο τον χώρο του αρχαίου θεάτρου. Η Εκάβη βρίσκεται χαμηλά, στην ορχήστρα. Η βασίλισσα έχει ήδη πέσει από τη θέση της, κυριολεκτικά και συμβολικά. Το παλάτι της έχει μετατραπεί σε τόπο πένθους.

Επάνω, στη σκηνή, βρίσκονται οι άνδρες. Ο Οδυσσέας και οι σύντροφοί του κάθονται γύρω από ένα τραπέζι. Είναι το τραπέζι της συντροφιάς (συν+τροφη), αλλά ταυτόχρονα και το τραπέζι λήψης αποφάσεων. Εκεί όπου η εξουσία οργανώνεται συλλογικά. Εκεί όπου αποφασίζονται οι ζωές των άλλων.

Κάτω, η Εκάβη αποφασίζει μόνη. Δύο κόσμοι που δεν συναντιούνται ποτέ;

Μάνα μου, το παλάτι σου! Σε γκρέμισαν! Και έπεσες στην δουλεία. Άθλια είναι η ζωή σου τόσο πια! Που ήσουν άλλοτε ευτυχισμένη! Κάποιος Θεός σε βασανίζει. Ξεπληρώνεις την παλιά σου ευδαιμονία… – Πολύδωρος

Ανάμεσά τους στέκεται ο Χορός. Στο κατώφλι. Ούτε μέσα ούτε έξω. Ούτε με τους νικητές ούτε αποκλειστικά με τους ηττημένους. Οι γυναίκες στην αρχαία τραγωδία ανήκουν στον οἶκο, οι άνδρες στον δήμο. Ο Χορός βρίσκεται ακριβώς ανάμεσα στις δύο αυτές σφαίρες. Είναι ο ενδιάμεσος χώρος, εκεί όπου γεννιέται ο συλλογικός στοχασμός και η ανθρώπινη αγωνία.

Εξαιρετικά ευρηματική υπήρξε η χρήση της μάσκας. Στην αρχή όλοι φορούν μάσκες. Όταν όμως η Εκάβη φορά τη δική της, οι υπόλοιποι τις αφαιρούν. Σαν να συμβαίνει μια παράδοξη αντιστροφή. Η μάσκα δεν κρύβει πλέον την αλήθεια· αντίθετα την αποκαλύπτει. Ποιος είναι τελικά ο πραγματικός εαυτός; Εκείνος που παρουσιάζουμε στους άλλους ή εκείνος που εμφανίζεται μόνο όταν καταρρεύσουν όλα όσα μας όριζαν;

Η αναφορά στο αρχαίο θέατρο δεν λειτουργεί ως απλή αισθητική επιλογή. Οι μάσκες επαναφέρουν τη συλλογική μνήμη της τραγωδίας, ενώ τα πρόσωπα που παραμένουν ανέκφραστα αναγκάζουν το βλέμμα να στραφεί στο σώμα. Κάθε κίνηση, κάθε στάση, κάθε ανάσα αποκτά ιδιαίτερο βάρος.

Δύστυχη! Μην πολεμάς αυτούς που έχουν εξουσία. Θέλεις να πέσεις κατά γης; Να πληγωθεί το γέρικο κορμί σου; […] Τέτοια να πάθεις θες; Όχι! Δεν σου αξίζει! Μάνα μου, δώσε μου το χεράκι σου […] Αχ μάνα μου! Μανούλα μου, στον Άδη κατεβαίνω! Ανύμφευτη και ανέγγιχτη […] Δούλα πεθαίνω! Αλλά πατέρα είχα ελεύθερο! – Πολυξένη

Ο Χορός υπήρξε από τα πιο δυνατά στοιχεία της παράστασης. Οι Άννα Μάγκου, Λίλλυ Μελεμέ, Θεοδοσία Σαββάκη, Ερατώ Πίσση και Βιργινία Ταμπαροπούλου, χωρίς σχεδόν καμία έκφραση στο πρόσωπο, κατάφεραν να εκφράσουν όλη τη διαδρομή του ανθρώπινου πόνου. Τα σώματά τους μιλούσαν αδιάκοπα. Με μάτοα διαρκώς ανοιχτά, σχεδόν ακίνητα πρόσωπα και μια απόλυτα συγχρονισμένη κίνηση, άλλοτε λειτουργούσαν ως πέντε ξεχωριστές υπάρξεις και άλλοτε ως μία ενιαία ανθρώπινη συνείδηση. Ανώνυμες και ταυτόχρονα πανανθρώπινες.

Τα κοστούμια της Ελένης Μανωλοπούλου συμπλήρωναν αυτή την αίσθηση. Η Εκάβη εμφανίζεται με ένα μακρύ ένδυμα, του οποίου η απόληξη θυμίζει αίμα. Σαν να κουβαλά πάνω της όχι μόνο το αίμα των παιδιών της, αλλά και ολόκληρου του Τρωικού Πολέμου. Αντίθετα, ο Χορός και η Πολυξένη κινούνται μέσα σε αέρινα υφάσματα και τούλια που δημιουργούν μια συνεχή αμφιβολία: ανήκουν ακόμη στον κόσμο των ζωντανών ή έχουν ήδη περάσει απέναντι; Οι άνδρες με πιο βαριά και αυστηρά ενδύματα.

Οι σκιές των νεκρών ενισχύουν ακόμη περισσότερο αυτή τη διαρκή συνομιλία ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο.

Τι θα απογίνω; Πως την ζωή μου θα τελειώσω; […] Άμοιρη εγώ! Παιδιά μου πέθαναν πενήντα […] Στον κόσμο εγώ είμαι η πιο δυστυχισμένη! – Εκάβη

Η Μαρία Σαββίδου ερμηνεύει μια Εκάβη βαθιά ανθρώπινη. Δεν είναι μόνο η βασίλισσα που έχασε τον θρόνο της. Είναι η μητέρα που έχασε τα παιδιά της, η γυναίκα που έχασε κάθε σημείο αναφοράς. Η εκδίκηση δεν παρουσιάζεται ως ηθική επιλογή αλλά ως η τελευταία δυνατότητα δράσης ενός ανθρώπου που δεν έχει πλέον τίποτα να χάσει. Προσπαθεί να σώσει την Πολυξένη. Αποτυγχάνει. Μαθαίνει για τη δολοφονία του Πολύδωρου. Και τότε η οργή γίνεται η μοναδική κινητήρια δύναμη που της απομένει. Όταν έχουν χαθεί τα πάντα, ακόμη και η εκδίκηση μοιάζει να γίνεται ένας τρόπος να διατηρηθεί η ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Η Πολυξένη της Πολυξένης Παπακωνσταντίνου αποπνέει μια σχεδόν μεταφυσική γαλήνη. Δεν αντιμετωπίζει τον θάνατο ως ήττα αλλά ως επιλογή απέναντι στην ατίμωση. Η στάση της υπενθυμίζει ότι η ελευθερία υπήρξε πάντοτε θεμελιώδης αξία του ελληνικού πολιτισμού. Η φράση «Ελευθερία ή Θάνατος» της Επανάστασης αποκτά εδώ μια βαθύτερη ανθρωπολογική διάσταση, αποδεικνύοντας πως η ανάγκη του ανθρώπου να επιλέγει την αξιοπρέπεια απέναντι στην υποδούλωση διαπερνά τους αιώνες.

Οι Αντώνης Γιαννακός, Γιώργος Δάμπασης, Νίκος Καρδώνης, Νέστωρ Κοψιδάς και Άρης Τρουπάκης, φορώντας τις μάσκες τους, υπηρετούν με συνέπεια την ιδέα της συλλογικής εξουσίας. Δεν λειτουργούν τόσο ως αυτόνομα πρόσωπα όσο ως εκφραστές ενός μηχανισμού που αποφασίζει για τις τύχες των ανθρώπων.

Βλέπω το παιδί μου πεθαμένο; Χάθηκα η έρμη και τίποτα δεν είμαι! Απίστευτα, αδιανόητα δεινά καινούρια αντικρίζω! Και άλλα δεινά με βρίσκουν πάνω στα δεινά μου […] Ημέρα δίχως στεναγμούς δεν θα έρθει πια για εμένα. Παιδί μου! Αχ παιδάκι μου! Μάνας δύσμοιρης παιδί! Αχ τι θάνατο σε βρήκε! Ποια μοίρα σε τελείωσε και από ποιους ανθρώπους; – Εκάβη

Η πρωτότυπη μουσική του Θοδωρή Αμπαζή, με τους μουσικούς επί σκηνής –τον Γιώργο Κοκκινάρη στο κοντραμπάσο, τον Άγγελο Παππά στην ηλεκτρική κιθάρα και τον Ιάκωβο Παυλόπουλο στα κρουστά– δεν συνοδεύει απλώς τη δράση. Συνομιλεί μαζί της, δημιουργώντας μια δεύτερη αφήγηση που εντείνει τη δραματική ένταση.

Οι φωτισμοί του Αλέκου Αναστασίου και η κινησιολογία του Camilo Betancor ολοκληρώνουν μια παράσταση υψηλής αισθητικής, στην οποία κάθε σκηνικό στοιχείο υπηρετεί έναν κοινό στόχο: να οδηγήσει τον θεατή πέρα από το προφανές.

Πονάς; Για τα παιδιά μου λες εγώ δεν πόνεσα; – Εκάβη
Πανούργα! Το απολαμβάνεις! – Πολυμήστορας
Δεν θα έπρεπε; – Εκάβη

Ίσως, τελικά, αυτή να είναι και η μεγαλύτερη επιτυχία της παράστασης. Δεν επιχειρεί να απαντήσει ποιος έχει δίκιο. Αντίθετα, μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε αν όσα θεωρούμε βεβαιότητες είναι πράγματι η αλήθεια ή απλώς οι σκιές που έχουμε συνηθίσει να κοιτάζουμε.

Και όταν ανάψουν τα φώτα και φύγουμε από το θέατρο, το ερώτημα παραμένει: αν βγαίναμε κι εμείς από το δικό μας σπήλαιο, θα αντέχαμε άραγε το φως;

Σεβάσου με και δείξε μου οίκτο. Σαν τον ζωγράφο, στάσου πέρα και δες με. Αναλογίσου τι δεινά με έχουν βρει. Βασίλισσα ήμουν κάποτε μα τώρα δούλα σου είμαι. Παιδιά είχα κάποτε πολλά μα τώρα χωρίς παιδιά. Έρημη. Χωρίς κόρη. Πιο άθλια ανάμεσα σε όλους τους θνητούς! – Εκάβη

Αυτή η κριτική στοχεύει να προβάλει τις κεντρικές αρετές της παράστασης και να ενθαρρύνει τους αναγνώστες να βιώσουν την εμπειρία από κοντά καθώς και να δείξει τις αδυναμίες αυτής.

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ

Μετάφραση Έλσα Ανδριανού 
Σύνθεση κειμένου Έλσα Ανδριανού, Στάθης Λιβαθινός 
Σκηνοθεσία – Δραματουργική επεξεργασία Στάθης Λιβαθινός 
Σκηνικά – Κοστούμια Ελένη Μανωλοπούλου 
Πρωτότυπη μουσική σύνθεση Θοδωρής Αμπαζής 
Φωτισμοί Αλέκος Αναστασίου 
Κινησιολογία – Διδασκαλία μάσκας Camilo Betancor 
Σχεδιασμός ήχου – Ηχοληψία Κώστας Μιχόπουλος 
Κατασκευή μασκών Εργαστήριο Δήμητρα Καίσαρη 
Βοηθός σκηνοθέτη Ηλέκτρα Μαγγίνα 
Βοηθός σκηνογράφου-ενδυματολόγου Έμιλυ Κουκουτσάκη 
Βοηθός συνθέτη Γιώργος Καρούμπαλος
Συντονιστής παραγωγής Νίκος Χαραλαμπίδης 
Β΄ βοηθός σκηνοθέτη Χριστόφορος Αντωνιάδης 
Βοηθός Σκηνικών Αντικειμένων Σταυρούλα Παπαποστόλου 
Ζωγράφος Σκηνικού Νίκος Καρράς 
Επιμέλεια Κομμώσεων και Μακιγιάζ Ιδομενέας Μιχαλοδημητράκης  
Μετάφραση στα Αγγλικά Μελισσάνθη Γιαννούση  

Παίζουν (αλφαβητικά) Αντώνης Γιαννακός, Γιώργος Δάμπασης, Νίκος Καρδώνης, Νέστωρ Κοψιδάς, Άννα Μάγκου, Λίλλυ Μελεμέ, Πολυξένη Παπακωνσταντίνου, Ερατώ Πίσση, Θεοδοσία Σαββάκη, Μαρία Σαββίδου, Βιργινία Ταμπαροπούλου, Άρης Τρουπάκης 
Μουσικοί επί σκηνής Γιώργος Κοκκινάρης κοντραμπάσο, Άγγελος Παππάς ηλεκτρική κιθάρα, Ιάκωβος Παυλόπουλος κρουστά
Εκτέλεση παραγωγής Polyplanity Productions 
Διεύθυνση παραγωγής Γιολάντα Μαρκοπούλου, Βίκυ Στρατάκη 
Συμπαραγωγή Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου – Πολιτιστικός Οργανισμός Λυκόφως / Γιώργος Λυκιαρδόπουλος

Πηγή: Allaboutarts.gr