«Η Ωραία Ελένη στην Κοιλάδα των Νεκρών Ερώτων»: Κριτική παράστασης
✒️Γράφει: Σωτήρης Σουλούκος
Φωτογραφίες ©: Ιωάννης Αρμυριώτης
Παρακολουθήσαμε την παράσταση «Η Ωραία Ελένη στην Κοιλάδα των Νεκρών Ερώτων» στο Μέγαρο Μουσικής και σας μεταφέρουμε τις εντυπώσεις μας.
Η ομορφιά διαμάντι που λάμπει. Ειδικά στο σκοτάδι. Και εγώ καταραμένη από τους Θεούς να είμαι όμορφη. Τι τυραννία και αυτή; Βάσανο ατέλειωτο να σε ποθούν και εσύ να μην μπορείς, να μην θέλεις, να μην δύνασαι να τους ικανοποιήσεις όλους. – Ωραία Ελένη
Η παράσταση παρουσιάζει την Ωραία Ελένη σε προχωρημένη ηλικία να παίρνει για πρώτη φορά η ίδια τον λόγο. Δεν μιλούν πια ποιητές και στρατηγοί για εκείνη, αλλά μιλά η ίδια για τη ζωή της, τον πόνο, την ενοχή και την αδικία που κουβάλησε. Μέσα από την ερμηνεία της βραβευμένης Γεωργίας Ζώη, η Ελένη γίνεται φωνή όλων των γυναικών, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Καταγγέλλει τη βία, τον πόλεμο και την κακοποίηση, θρηνεί για τα παιδιά που χάθηκαν και διεκδικεί το δικαίωμα των γυναικών να μιλούν, να αντιστέκονται και να ζουν ελεύθερα. Ο μονόλογος συνδυάζει λόγο και μουσική, με την πρωτότυπη σύνθεση της Ζωής Τηγανούρια και ζωντανή μουσική επί σκηνής. Μοιρολόγια, τραγούδια έρωτα, ύμνοι αντίστασης και ένας τελικός ύμνος στην Ειρήνη συνθέτουν μια παράσταση που κινείται ανάμεσα στη συγκίνηση, τον θυμό, την τρυφερότητα και το πάθος, κρατώντας τον θεατή σε συνεχή συναισθηματική εγρήγορση.
Την πλήρωσα ακριβά την ομορφιά μου. Ευτυχώς γέρασα! – Ωραία Ελένη
Η «Ωραία Ελένη στην Κοιλάδα των Νεκρών Ερώτων» έμοιαζε περισσότερο με όνειρο παρά με παράσταση. Ένα όνειρο όπου ο λόγος δεν φώναζε, αλλά ψιθύριζε και όμως διαπερνούσε τον θεατή. Ήταν λιτός, καθαρός, ποιητικός, χωρίς περιττά στολίδια, αλλά γεμάτος ουσία. Κάθε λέξη έμοιαζε ζυγισμένη, τοποθετημένη ακριβώς εκεί που έπρεπε, ώστε να ανοίγει χώρο για σκέψη, μνήμη και συγκίνηση.
Καταπιεσμένη οργή σιγοβράζει στα σπλάχνα μου! – Ωραία Ελένη
Το σκηνικό απέριττο και ταυτόχρονα βαθιά συμβολικό. Θύμιζε πίνακα ζωγραφικής: ένα δέντρο χωρίς φύλλα, σύννεφα, σελήνη, πορτοκάλια και λουλούδια. Όλα έμεναν ακίνητα, σχεδόν παγωμένα στον χρόνο. Κι όμως, μέσα σε αυτή τη στατικότητα, η Ωραία Ελένη περιπλανιόταν παντού. Στον χώρο, αλλά και στον χρόνο. Άγγιζε τη γη, πλησίαζε το δέντρο, τους καρπούς, τα άνθη. Σαν να συνομιλούσε με τα στοιχεία της φύσης, σαν να τους ζητούσε να θυμηθούν μαζί της. Η Ελένη δεν ήταν μόνο πρόσωπο. Ήταν παρουσία. «Η ούσα». Είναι παρούσα, ζωντανή, ενεργή. Δεν την ορίζουν πια οι ποιητές, οι άντρες, οι πόλεμοι. Ορίζει η ίδια τον εαυτό της. Δεν είναι μόνο αυτή που υπήρξε, ούτε μόνο αυτή που θα μείνει στη μνήμη. Είναι αυτή που στέκεται τώρα, μιλά τώρα, αναπνέει τώρα. Είναι το πρόσωπο που ενώνει τον χρόνο: το χθες, το σήμερα και το αύριο. Είναι η γυναίκα που δεν είναι πια σύμβολο στα χέρια των άλλων, αλλά υποκείμενο, φωνή και παρουσία. Ήταν, είναι και θα είναι εκεί.
Με αδικήσανε από μικρή! Σύμβολο αδικημένης ομορφιάς ήμουνα. Σύμβολο της χαμένης ουράνιας αρμονίας! Η ομορφιά, εσωτερική και εξωτερική, η θετική καταγωγή. Με μίσησαν. Με πάτησαν χάμω. Φθόνος! – Ωραία Ελένη
Ο ουρανός και η γη, το δέντρο και το σύννεφο, ο καρπός και ο ανθός, ο χώρος και ο χρόνος, το κείμενο και το αντικείμενο, το ουσιαστικό και το επίθετο συνυπήρχαν σαν ζευγάρια που συνομιλούσαν. Σαν αντιθέσεις που τελικά ενώνονταν. Η ζωή προβαλλόταν μέσα από αυτά: η ελληνική γη, η ομορφιά του τόπου, η ομορφιά του λόγου.
Λατρεύω τις γυναίκες! Γιατί από το θηλυκό γεννήθηκε η πλάσης όλη! Γαία, Μαία, Ρέα, Αφαία! – Ωραία Ελένη
Με αδικήσανε από την πρώτη στιγμή. Με απήγαγαν. Και αντί να με πάνε πίσω στον Όλυμπο, με έριξαν στον βούρκο με κατακομμένα κορμιά. “Πόλεμος, πατήρ πάντων” έγραψες ανεξίτηλα, σκοτεινέ Ηράκλειτε. – Ωραία Ελένη
Η ερμηνεία της Γεωργίας Ζωή ήταν μεγαλειώδης χωρίς ίχνος επιτήδευσης. Η Ελένη περνούσε από τις ευχάριστες στις δυσάρεστες στιγμές της ζωής της με φυσικότητα, σαν να ξεφύλλιζε ένα παλιό ημερολόγιο. Θυμόταν πώς ήταν και πώς έγινε. Θυμόταν τον έρωτα, τη δόξα, τη λάμψη, αλλά και τον πόνο, τη μοναξιά, την ενοχή που της φόρτωσαν άλλοι. Η ερμηνεία ήταν δωρική, λιτή, αλλά βαθιά συγκινητική. Η φωνή της στα τραγούδια ήταν μοναδική, γεμάτη δύναμη και τρυφερότητα μαζί. Η ίδια κουρασμένη από όσα έζησε και από όσα τις επιρρίπτουν μίλησε για όσα την πονούν. Όσα μας πονάνε όλους.
Τι τους έκλεψα εγώ; Την ομορφιά τους; Τους άντρες τους; Φταίω εγώ για την νεότητα και την αλαβάστρινη μορφή μου; Άγαλμα χυτό ήμουν. Πόσο θα ήθελα τόσες φορές να αυτοτραυματιστώ, να αυτομαστιγωθώ, να αποστιγματιστώ από τούτη την ουράνια λάμψη, την αύρα, την δόξα. Όλες τις δυνάμεις από τις οποίες είμαι περιβεβλημένη. – Ωραία Ελένη
Η πρωτότυπη μουσική της Ζωής Τηγανούρια έδεσε απόλυτα με το κείμενο, όχι σαν συνοδεία, αλλά σαν ισότιμος συνομιλητής του λόγου. Δεν ερχόταν απλώς να γεμίσει τα κενά, αλλά να τα νοηματοδοτήσει. Το ακορντεόν της ίδιας της συνθέτιδας άλλοτε ανάσαινε απαλά, σαν ψίθυρος μνήμης, κι άλλοτε άνοιγε σαν κραυγή, όταν ο λόγος μιλούσε για πόνο, έρωτα ή απώλεια. Ο συνδυασμός του ακορντεόν με το τύμπανο και το rainstick, που τα χειριζόταν ο Στέλιος Γενεράλης, έδινε στη βραδιά μια ξεχωριστή ηχητική ταυτότητα. Το τύμπανο χτυπούσε σαν καρδιά, σταθερά και επίμονα, ενώ το rainstick έφερνε ήχους που θύμιζαν φύση, βροχή, χρόνο που κυλά. Δεν ήταν απλώς εφέ· ήταν εικόνες που γεννιούνταν μέσα από τον ήχο. Η Ζωή Τηγανούρια και ο Στέλιος Γενεράλης, γνωστοί και καταξιωμένοι στον χώρο της μουσικής, δεν στάθηκαν στη σκηνή ως απλοί συνοδοί. Ήταν παρόντες, ενεργοί, σχεδόν δραματουργικά πρόσωπα. Αντιδρούσαν στον λόγο, τον άκουγαν, τον σχολίαζαν με νότες. Δημιουργούσαν έναν διάλογο ανάμεσα στη μουσική και στη φωνή της Ωραίας Ελένης.
Ευλογία η λήθη! Αλλά δεν την καταδεχόμαστε εμέις! Οι εξελιγμένες οντότητες! Μήτε να βρέξουμε τα ποδαράκια μας στο μαύρο νερό της… – Ωραία Ελένη
Το κείμενο του Δρ. Κωνσταντίνου Μπούρα, ποιητικό και λυρικό, έβρισκε στη μουσική το φυσικό του ταίρι. Οι λέξεις του είχαν ρυθμό, εικόνα, παλμό, και η μουσική τις σήκωνε ψηλότερα, χωρίς να τις βαραίνει. Και μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Γεωργία Ζώη, με τη δωρική της ερμηνεία, κατάφερνε να ενώσει όλα τα στοιχεία σε ένα σώμα. Δεν στόλιζε τον λόγο, δεν τον πίεζε· τον άφηνε να ακουστεί καθαρά, με απλότητα και εσωτερική δύναμη.
Ήρωας πολέμου χωρίς παράσημα! – Ωραία Ελένη
Έτσι γεννήθηκε μια εμπειρία που δεν άφησε κανέναν ασυγκίνητο. Μια συνάντηση λόγου, μουσικής και ερμηνείας που δεν στόχευε στον εντυπωσιασμό, αλλά στην αλήθεια. Και αυτή η αλήθεια, ειπωμένη με ήχο, λέξη και σώμα, έφτασε κατευθείαν στην καρδιά.
Ήθελα να φύγω. Και τώρα θέλω, αλλά δεν μπορώ. Φοβάμαι! – Ωραία Ελένη
Η σκηνοθεσία του Κωστή Καπελώνη δημιούργησε μια ατμόσφαιρα σχεδόν ονειρική, χωρίς ποτέ να γίνεται επιδεικτική. Όλα έμοιαζαν δουλεμένα με λεπτομέρεια και πειθαρχία: κάθε κίνηση είχε λόγο ύπαρξης, κάθε παύση άνοιγε χώρο για να ακουστεί καλύτερα η λέξη, κάθε εναλλαγή συναισθήματος γινόταν ορατή χωρίς υπερβολή. Η παράσταση δεν στηρίχθηκε σε εντυπωσιασμούς, αλλά σε μια ήσυχη, εσωτερική ακρίβεια που έδινε βάθος σε ό,τι συνέβαινε πάνω στη σκηνή. Οι κινήσεις της ηθοποιού δεν ήταν ποτέ τυχαίες. Άλλοτε ήταν αργές και βαριές, σαν να κουβαλούσαν μνήμη και κόπωση, κι άλλοτε πιο ανάλαφρες, σχεδόν αιωρούμενες, όταν ο λόγος μιλούσε για έρωτα ή ελπίδα. Οι παύσεις είχαν τη δική τους σημασία: στιγμές σιωπής που δεν ήταν κενές, αλλά γεμάτες σκέψη, αναμονή και συγκίνηση. Εκεί, ανάμεσα στις λέξεις, ο θεατής είχε χρόνο να νιώσει, να θυμηθεί, να ταυτιστεί.
Για αυτό, όταν με κατηγορείτε για φανταστικές συνευρέσεις, δεν με συκοφαντείτε! Με παροτρύνετε να ζω στο φαντασιακό παρελθόν ως εσαεί παρών. Θα σας πω ένα μυστικό. Τίποτα από όλα όσα προβάλετε εσείς πάνω μου δεν έχω ζήσει. Παρθένα πέθανα. Ανέγγιχτη, άμωμη, άσπιλη. Είτε το πιστεύετε είτε όχι. Με άλλα λόγια μακάρι να τα είχα ζήσει όλα όσα μου προσάπτετε. Θα ήταν η ζωή μου λιγότερη πεζή και μονότονη. – Ωραία Ελένη
Το σκηνικό και το φόρεμα της Γεωργίας Ζώη, έργα της Σοφίας Παγώνη, κινήθηκαν στην ίδια γραμμή λιτότητας και ουσίας. Δεν προσπάθησαν να εντυπωσιάσουν με όγκο ή πολυτέλεια. Αντίθετα, μέσα από απλές γραμμές και καθαρές μορφές, δημιούργησαν έναν χώρο που άφηνε τον λόγο και τη μουσική να σταθούν στο κέντρο. Το σκηνικό δεν «μιλούσε» πιο δυνατά από την Ελένη· τη συνόδευε, τη στήριζε, της άνοιγε δρόμο. Το φόρεμα, όπως και η κάπα, απλά αλλά φορτισμένα με συμβολισμούς, ακολουθούσαν τις κινήσεις του σώματος και τις μεταμορφώσεις της ψυχής. Άλλοτε έμοιαζαν να βαραίνουν, άλλοτε να ελαφραίνουν, σαν να άλλαζαν μαζί με τις μνήμες και τα συναισθήματα που περνούσαν από την Ελένη. Τίποτα δεν ήταν περιττό. Όλα υπήρχαν για να υπηρετούν το κείμενο και τη μουσική.
Όλα καρποί γόνιμης φαντασίας! Δυστυχώς. Ή ευτυχώς! – Ωραία Ελένη
Έτσι, σκηνοθεσία, σκηνικό και κοστούμια δεν στάθηκαν ποτέ μπροστά από τον λόγο, αλλά πίσω του. Τον αγκάλιασαν διακριτικά, τον ανέδειξαν χωρίς να τον πνίξουν. Δημιούργησαν ένα περιβάλλον όπου ο θεατής μπορούσε να ακούσει καθαρά, να δει καθαρά και, κυρίως, να νιώσει. Μια παράσταση που δεν φόρτωσε το κείμενο, αλλά του έδωσε χώρο να αναπνεύσει και να φτάσει εκεί που έπρεπε: μέσα μας.
Όταν περνούσαν οι ώρες οι καλές, εγώ κοιμόμουν τον ύπνο του δικαίου! Μωρά παρθένος αγρόν ηγόραζε. Όταν ο Θεός έβρεχε μυαλά, εγώ κρατούσα ομπρέλα! Θαυμάσιο δεν είναι; – Ωραία Ελένη
Και στο τέλος έμεινε μια ευχή, σχεδόν προσευχή:
«…κι αν ξαναγεννιόμουν
να μην με έλεγαν ωραία Ελένη, αιτία πολέμου,
να μην με ξανάλεγαν Ελένη της Τροίας,
να με έλεγαν Ελένη της Ειρήνης.»
Ήταν μια παράσταση που δεν τελείωσε όταν έσβησαν τα φώτα. Συνεχίζει μέσα σου. Σαν όνειρο που δεν θέλεις να ξεχάσεις.
Στο τέλος πάντα βγαίνει η αλήθεια! Η αλήθεια πάντα θριαμβεύει στο τέλος. Ή λίγο πριν. Ή λίγο μετά! Τι πειράζει; – Ωραία Ελένη
Και αν ξανά γεννηθώ, να μην με πουν ωραία Ελένη, αιτία πολέμου. Να μην με πουν Ελένη της Τροίας. Να με πουν Ελένη της ειρήνης. – Ωραία Ελένη
Αυτή η κριτική στοχεύει να προβάλει τις κεντρικές αρετές της παράστασης και να ενθαρρύνει τους αναγνώστες να βιώσουν την εμπειρία από κοντά καθώς και να δείξει τις αδυναμίες αυτής.
ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ
Κείμενο-δραματουργία: Δρ Κωνσταντίνος Μπούρας
Σκηνοθεσία-διδασκαλία – σχεδιασμός φωτισμών: Κωστής Καπελώνης
Πρωτότυπη Μουσική σύνθεση: Ζωή Τηγανούρια
Σκηνικά – κοστούμια: Σοφία Παγώνη
Κατασκευή κοστουμιών: ΜΕΖΟΥΡΙΤΣΑ
Επιμέλεια κίνησης: Ζέφη Μπαρτζώκα
Φωτογραφίες – Video: Θέμης Πανταζόπουλος – Capture Lab
Κατασκευή σκηνικών: Σάββας Σουρμελίδης
Artwork / Poster design: Σάββας Χριστομόγλου
Makeup Artist: Αργυρώ Βενέτη
Ερμηνεία: Γεωργία Ζώη
Ακορντεόν επι σκηνής: Ζωή Τηγανούρια
Κρουστά επι σκηνής: Στέλιος Γενεράλης
Συμπαραγωγή: Διώνης Αίνιγμα ΑΜΚΕ – Μέγαρο Μουσικής Αθηνών
Υπό την αιγίδα του Υπουργείου Τουρισμού, του Υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, του Υπουργείου Υποδομών και μεταφορών του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης
