«Οιδίποδας»: Κριτική Παράστασης
✒️Γράφει: Σωτήρης Σουλούκος
Παρακολουθήσαμε την παράσταση «Οιδίποδας» στη Κεντρική Σκηνή, στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση και σας μεταφέρουμε τις εντυπώσεις μας.
Ο πολυβραβευμένος Βρετανός σκηνοθέτης Robert Icke φέρνει στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση τον «Οιδίποδα», σε μια εκρηκτική, σύγχρονη διασκευή της σοφόκλειας τραγωδίας που μετατρέπεται σε πολιτικό και οικογενειακό θρίλερ με φόντο μία βραδιά εκλογών, εξερευνώντας την εξουσία, την ευθύνη και την προσωπική κατάρρευση. Με κινηματογραφικό ρυθμό και αιχμηρή γραφή, ο Icke επαναδιατυπώνει διαχρονικά ηθικά ερωτήματα, ενώ η ελληνική παραγωγή της Στέγης παρουσιάζεται με πρωταγωνιστές τους Λάζαρο Γεωργακόπουλο, Χαρά Γιώτα, Γιώργο Ζιάκα, Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, Νίκο Κουρή, Κώστα Νικούλι, Ράνια Οικονομίδου, Σωκράτη Πάτσικα, Τάκη Σακελλαρίου, Γιάννη Τσουμαράκη, Δανάη-Αρσενία Φιλίδου και σε μετάφραση Νίκου Χατζόπουλου και δραματουργική συνεργασία του Πρόδρομου Τσινικόρη.
Οιδίποδα, είμαστε άνθρωποι και εσύ και εγώ! Τίποτα περισσότερο! Τίποτα! Αλλά κάτω από τα πόδια σου απλώνεται ένας ολόκληρος κόσμος. Ένα ολόκληρο σύμπαν. Κάπου εδώ. Αόρατο και απόψε απελευθερώνεται. Ήρθα να σε προειδοποιήσω. Όχι να σε βοηθήσω. Δεν έχω την δύναμη να σε βοηθήσω. Το να βλέπεις την αρρώστια στα κύτταρα δεν θα πει να πει ότι ξέρεις την θεραπεία! – Τειρεσίας (Κώστας Νικούλι)
Στην οθόνη-αυλαία προβάλλονται στην αρχή οι δηλώσεις του Οιδίποδα. Ένας πολιτικός που για πρώτη φορά μετά από χρόνια δημιουργεί αυτοδύναμη κυβέρνηση, λαοφιλής και βαθιά δημοφιλής. Μιλά με σιγουριά, με καθαρή φωνή, σαν άνθρωπος που πιστεύει πως το μέλλον του ανήκει. Θέτει ο ίδιος το ζήτημα της καταγωγής του και υπόσχεται πως θα παρουσιάσει το πιστοποιητικό γέννησής του. Δεν φοβάται, δεν κρύβεται. Αντίθετα, δείχνει να προκαλεί την ίδια την αλήθεια. Ο προηγούμενος ηγέτης ήταν πρώην σύζυγος της Ιοκάστης. Τώρα ο ίδιος ο Οιδίποδας διεκδικεί το ίδιο αξίωμα και είναι παντρεμένος μαζί της. Δηλώνει πως θα ανοίξει τον φάκελο του θανάτου του Λαΐου. «Σε δύο ώρες θα σας ξαναδώ», λέει. Η χρήση της οθόνης είναι εντυπωσιακή: δημιουργεί απόσταση και ταυτόχρονα ένταση. Βλέπουμε έναν άνθρωπο πανίσχυρο και δυναμικό.
Η οθόνη υποχωρεί και βλέπουμε ανθρώπους ευτυχισμένους. Είναι μια οικογένεια αγαπημένη. Το εσωτερικό ενός κτιρίου γεμάτο φως, γέλια, ασφάλεια. Μια ιστορία ξεκινά που θυμίζει κάτι γνωστό αποδοσμένο με μαγικό τρόπο και μεταφερμένο στο σήμερα. Μια βραδιά εκλογών. Ένας ανερχόμενος πολιτικός ηγέτης. Η νίκη του αναμένεται. Δεν αμφισβητείται. Μια οικογένεια φαινομενικά ολοκληρωμένη: τρία παιδιά, έρωτας, χρήματα, επιτυχία. Τρώνε, πίνουν και γελάνε, γιατί όλα δείχνουν πως η ζωή τους χαμογελά. Η χαρά και η ευτυχία μοιάζουν αυτονόητες. Η επιτυχία και τα χρήματα είναι εκεί. Όλοι νομίζουν πως ξέρουν. Πως καταλαβαίνουν. Πως ελέγχουν. Κι όμως, ανάμεσα στην αλήθεια και την πλάνη υπάρχει ένα λεπτό, σχεδόν αόρατο νήμα.
Θα αναγκαστείς να δεις ποιος είσαι! – Τειρεσίας
Ξέρω ποιος είμαι! – Οιδίποδας (Νίκος Κουρής)
Δεν ξέρεις τι έχεις κάνεις. Δεν ξέρεις ποιος είσαι και τώρα δεν μπορεί να γίνει τίποτα πια. Είπα παρά πολλά, θέλω να φύγω! – Τειρεσίας
Το πεπρωμένο, η μοίρα και η τύχη διαμορφώνουν τη ζωή του ήρωα. Όλα έγιναν με μαθηματική ακρίβεια: και η νίκη και η καταστροφή του. Τη στιγμή που όλα δείχνουν να κορυφώνονται, αρχίζει η αποσύνθεση. Ο χώρος της χαράς και της επιτυχίας –γεμάτος γραφεία, οθόνες, φωνές, εικόνες εξουσίας– σιγά σιγά αδειάζει. Οι άνθρωποι φεύγουν, τα φώτα χαμηλώνουν, οι οθόνες σβήνουν. Το αποστειρωμένο σκηνικό στο τέλος ταυτίζεται με την απώλεια της ταυτότητας του ήρωα. Ό,τι ήταν γεμάτο, γίνεται κενό. Ό,τι έμοιαζε σταθερό, γίνεται εύθραυστο.
Το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον μπλέκονται. Η παράσταση αποτελεί ένα θρίλερ με έντονη αγωνία. Όσα έγιναν και μας έφεραν στο σήμερα. Όσα θεωρούνται βέβαια καταρρέουν, και μάλιστα τη στιγμή του θριάμβου. Της νίκης. Εκεί έρχεται η πτώση. Η κατάρρευση της ταυτότητας. Της δημιουργίας. Όλα όσα χτίστηκαν, γκρεμίζονται σαν χάρτινος πύργος. Σαν ένα σπίτι που αδειάζει. Και τι μένει; Τίποτα. Όλα μοιάζουν ψέμα.
Τώρα βλέπεις και θα εύχεσαι να ήσουν τυφλός! – Τειρεσίας
Η διασκευή είναι σύγχρονη και επίκαιρη, γιατί μιλά για σήμερα: για εξουσία, εικόνα, πολιτική, οικογένεια, ταυτότητα, διαφορετικότητα. Ο Τειρεσίας είναι μοναδικός: ένας νέος άντρας, άστεγος, που κανείς δεν παίρνει στα σοβαρά. Κι όμως, αυτός βλέπει. Αυτός ξέρει. Η αλήθεια έρχεται από το περιθώριο, από εκεί που κανείς δεν κοιτά. Η Ισμήνη λείπει, αλλά η αδελφική αγάπη είναι παρούσα. Η μητρική αγάπη υπάρχει με διπλό τρόπο, καθώς η μητέρα του Οιδίποδα είναι εκεί, θέλει να μιλήσει στον γιο της, να τον προειδοποιήσει, να τον προστατέψει, έστω και αργά. Παρούσα είναι και η πατρική αγάπη: η αγάπη του Οιδίποδα για τα παιδιά του. Ιδιαίτερα για τον γιο του που είναι γκέι. Η αποδοχή της διαφορετικότητας δεν είναι θεωρία, είναι πράξη. Είναι αγάπη χωρίς όρους.
Είναι δουλειά όλων μας να αναζητάμε την αλήθεια κόντρα στο ψέμα! – Οιδίποδας
Το ρολόι που μετρά αντίστροφα τον χρόνο δεν είναι απλώς ένα σκηνικό εύρημα. Είναι η ίδια η μοίρα που χτυπάει. Κάθε δευτερόλεπτο που περνά δεν οδηγεί μόνο στο εκλογικό αποτέλεσμα, αλλά και στην αποκάλυψη. Η αντίστροφη μέτρηση δεν αφορά τη νίκη, αλλά την αλήθεια. Όσο πλησιάζει στο μηδέν, τόσο πλησιάζει και η έκρηξη: όχι μια έκρηξη θορύβου, αλλά μια έκρηξη ταυτότητας.
Όταν όλοι φορούν τα καλά τους ρούχα για να γιορτάσουν, για να σταθούν μπροστά στις κάμερες και να ακούσουν το όνομα του νικητή, έρχονται αντιμέτωποι με το ανείπωτο. Τη στιγμή που περιμένουν τη δόξα, μαθαίνουν τα νέα της ταυτότητας του Οιδίποδα. Η χαρά παγώνει. Τα χαμόγελα σβήνουν. Τα ρούχα της γιορτής γίνονται ρούχα πένθους, χωρίς να αλλάξει τίποτα εξωτερικά. Μόνο μέσα τους.
Σαν να ακούω την φωνή της μητέρας! – Οιδίποδας
Της μητέρας; Είσαι και εσύ παιδί δικό μου δηλαδή; Εγώ δεν έχω θέμα, έχω τέσσερα παιδιά. Δύο εικοσάχρονα, ένα εικοσιτριάχρονο και ένα στα πενήντα δύο. – Ιοκάστη (Καρυοφυλλιά Καραμπέτη)
Ο Νίκος Κουρής ισορροπεί με χειρουργική ακρίβεια ανάμεσα σε δύο πρόσωπα: τον επιτυχημένο πολιτικό που ξέρει να μιλά, να πείθει, να δείχνει σίγουρος για το μέλλον του – και τον άνθρωπο που δημιουργείται μέσα του μια ρωγμή. Υιοθετημένος, αλλά σίγουρος. Σίγουρος για το ποιος είναι, για το τι αξίζει, για το πού πηγαίνει. Μέχρι τη στιγμή που αυτή η βεβαιότητα αρχίζει να τρίζει. Οι πρώτες ρωγμές εμφανίζονται όταν μιλά ο Τειρεσίας. Ένα σύννεφο περνά από το βλέμμα του. Για πρώτη φορά δεν είναι βέβαιος. Στέκεται και σκέφτεται. Αλλά η αλαζονεία του απέναντι στον Τειρεσία και τον Κρέοντα προδίδει ήδη την καταστροφή του. Η αμφισβήτηση γίνεται επιθετικότητα. Και η επιθετικότητα γίνεται τύφλωση. Βλέπεις μπροστά σου έναν άνθρωπο που χτίστηκε πάνω σε μια αφήγηση και που ξαφνικά μαθαίνει ότι αυτή η αφήγηση μπορεί να μην ήταν αληθινή. Κι εκεί λυγίζει και σπάει.
Μέσα μας έχουμε και το ζώο και τον άγγελο. Και το ζώο κάθε φορά σε βάζει σε πειρασμό. Αλλά η αληθινή ηδονή είναι να τον ξεπεράσεις. Να τείνεις προς κάτι ανώτερο. Κάτι υψηλότερο και η αγάπη είναι μια γνώση! – Οιδίποδας
Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη δίνει μια Ιοκάστη γεμάτη αντιφάσεις. Συχνά, για να δείξει τη διαφορά ηλικίας με τον Οιδίποδα, λέει: «έχω τέσσερα παιδιά». Μια φράση απλή, σχεδόν καθημερινή, που όμως κρύβει τραγική ειρωνεία. Κάπου υπαινίσσεται από την Αντιγόνη και ένα παιδί που χάθηκε, αλλά μόλις η συζήτηση πλησιάζει εκεί, η Ιοκάστη εκνευρίζεται, θυμώνει και τη σταματά. Δεν αντέχει να κοιτάξει προς τα πίσω. Η Ιοκάστη της Καραμπέτη δεν είναι μόνο βασίλισσα ή σύζυγος. Είναι γυναίκα που κουβαλά μια ζωή γεμάτη απώλειες, σιωπές και ενοχές που δεν ειπώθηκαν ποτέ. Είναι ερωτευμένη και νιώθει έντονη ερωτική έλξη από τον σύντροφο της. Προσπαθεί να κρατήσει όρθιο τον κόσμο γύρω της. Τον κόσμο της ευτυχίας. Σιγά σιγά η ίδια μοιάζει να ξέρει κάτι πριν το μάθουν όλοι, αλλά δεν αντέχει να το κοιτάξει κατάματα. Προτιμά τη σιωπή από την αλήθεια, γιατί η αλήθεια θα τη διαλύσει. Γιατί η αλήθεια τη διαλύει.
Όμως ξέρουμε που είναι η μάνα σου, αν θέλεις να προχωρήσεις στο επόμενο βήμα… – Ιοκάστη
Η αφήγησή της για τον βιασμό της από τον Λάιο είναι συγκλονιστική. Δεν υπάρχει υπερβολή, μόνο καθαρή αφήγηση και πόνος. Η αρπαγή του παιδιού της, οι λεπτομέρειες της γέννας, το πρήξιμο των ποδιών του μωρού, όλα λέγονται με τρόπο που σε καθηλώνει. Είναι μια γυναίκα που κακοποιήθηκε, που έχασε, που σιώπησε, και που βρήκε στον Οιδίποδα έναν συνοδοιπόρο. Μαζί του νιώθει ευτυχισμένη και πλήρης. Κι αυτό κάνει την πτώση της ακόμη πιο σκληρή.
Πρέπει να μάθω ποιος είμαι! – Οιδίποδας
Όχι αυτήν την στιγμή! – Ιοκάστη
Πρέπει να ξέρω! – Οιδίποδας
Ξέρεις! Ξέρεις ποιος είσαι! Εγώ ξέρω ποιος είσαι. Δεν υπάρχει καμία διαφορά! – Ιοκάστη
[…] Εγώ θα μάθω! Δεν θα σταματήσω μέχρι να μάθω! Δεν μου αρκεί να είμαι μόνο ένα μωρό, χωρίς όνομα, πεταμένο, ολόγυμνο μέσα σε ένα δάσος… – Οιδίποδας
Ο Λάζαρος Γεωργακόπουλος ως Κρέοντας είναι φιγούρα μοναχική, σχεδόν απόκληρη. Υποστηρίζει τον Οιδίποδα και επιθυμεί την εκλογή του. Στέκεται στο περιθώριο, γιατί ο Οιδίποδα θεωρεί πως θέλει την εξουσία, έπειτα από τον ερχομό του Τειρεσία. Εκείνος επιμένει πως είναι με το μέρος του Οιδίποδα. Όμως ο Οιδίποδας βλέπει προδοσία. «Μετά από αυτή τη νύχτα δεν θα σε χρειάζομαι άλλο», του λέει. Ο πιο πιστός του άνθρωπος εκδιώκεται. Και μένει μόνος, πνιγμένος από το δίκιο του.
Το φετίχ σου με την ειλικρίνεια είναι έτοιμο να τα τινάξει όλα στο αέρα, επειδή κάποιος θεότρελος… δεν μπορεί ρε γαμώτο μου να είσαι τόσο αφελής!; – Κρέοντας (Λάζαρος Γεωργακόπουλος)
Η Ράνια Οικονομίδου ως Μερόπη, η μητέρα του Οιδίποδα, είναι μια αυστηρή αλλά τρυφερή φιγούρα. Ένα πρόσωπο που εισάγεται στη διασκευή και δίνει μια άλλη διάσταση: τη μάνα που ξέρει, που φοβάται, που θέλει να προστατεύσει, αλλά δεν μπορεί να μιλήσει καθαρά.
Στον γιο του έμοιασε ή μάλλον ο γιος έμοιασε στον πατέρα! Δεν ξέρω! – Αντιγόνη (Δανάη-Αρσενία Φιλίδου)
Σηκώθηκε αέρας δυνατός! – Μερόπη (Ράνια Οικονομίδου)
Ο Κώστας Νικούλι ως Τειρεσίας είναι μοναδικός. Ένας Τειρεσίας νέος, άστεγος, εισβολέας σε έναν χώρο εξουσίας και τάξης. Ο Οιδίποδας του δίνει λίγα λεπτά, σχεδόν από περιφρόνηση. Είναι μέλος μιας ομάδας που προβλέπει το μέλλον, κάτι σαν σέκτα. Ο Οιδίποδας αμφιβάλλει. Εκείνος προβλέπει πως ο Κρέοντας θα γίνει ηγέτης. Προσπαθεί να προειδοποιήσει. «Δεν θέλω να σε θυμώσω. Είμαστε άνθρωποι κι εσύ κι εγώ», του λέει. Μιλά για ένα σύμπαν κάτω από τα πόδια του, έτοιμο να αποκαλυφθεί. Και αρχίζει από τον Λάιο. Ξέρει. Βλέπει. Προβλέπει αίμα πάνω στο τζάμι. Και στο τέλος λέει την αλήθεια: «Εσύ είσαι ο φονιάς που αναζητάς. Του πατέρα σου φονιάς και της μάνας σου εραστής». Όλα τα αναποδογυρίζει, αλλά ο ίδιος μένει ακίνητος, είναι το ερώτημα που θέτει. Και λίγο πριν φύγει «Τώρα βλέπεις και θα εύχεσαι να ήσουν τυφλός».
Η Χαρά Γιώτα (Ιόλη), ο Τάκης Σακελλαρίου (μέντορας) και ο Σωκράτης Πατσίκας (οδηγός του Λάιου) συμπληρώνουν τον θίασο με σεβασμό και αξιοπρέπεια. Οι δύο πρώτοι βρίσκονται κοντά στον Οιδίποδα και τον στηρίζουν ως μέλη της εκστρατείας του. Ο τρίτος έρχεται για να κάνει τις μεγάλες αποκαλύψεις: είναι ο μόνος αυτόπτης μάρτυρας του θανάτου του Λάιου.
Έγιναν τόσα. Τι νύχτα και αυτή! Αγώνα έδωσες για να έρθεις εδώ. Αγώνα για να βρίσκεσαι εδώ! Τι άλλο παρά αγώνας χρειάζεται για να βγεις από τον κύκλο και να ξεκινήσεις κάτι νέο!– Μερόπη
Τα τρία παιδιά του Οιδίποδα –ο Γιώργος Ζιάκας ως Ετεοκλής, ο Γιάννης Τσουμαράκης ως Πολυνείκης και η Δανάη-Αρσενία Φιλίδου ως Αντιγόνη– δίνουν στον Οιδίποδα μια έντονη πατρική διάσταση. Τον βλέπουμε όχι μόνο ως πολιτικό, αλλά ως πατέρα. Αγαπά τα παιδιά του, παίζει κυνηγητό μαζί τους, τα αποδέχεται. Στο δείπνο γίνονται αποκαλύψεις για τη σεξουαλική ταυτότητα του Πολυνείκη. Ο Οιδίποδας στέκεται δίπλα του. Δεν διστάζει. Τον αποδέχεται. Είναι μια από τις πιο τρυφερές στιγμές της παράστασης. Η Αντιγόνη είναι επαναστάτρια. Δεν χωρά σε κανένα καλούπι. Προκαλεί, αμφισβητεί, παίζει με τα όρια. Είναι το μέλλον που έρχεται και δεν ζητά άδεια.
Ο «Οιδίποδας» στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση δεν είναι απλώς μια αρχαία τραγωδία στο σήμερα. Είναι μια ιστορία για το πώς χτίζουμε τη ζωή μας πάνω σε βεβαιότητες που μπορεί να είναι ψευδαισθήσεις. Για το πώς η επιτυχία, η εικόνα και η δύναμη μπορούν να εξαφανιστούν μέσα σε μια στιγμή. Και τότε μένει μόνο ο άνθρωπος, γυμνός απέναντι στην αλήθεια του.
Είμαι πολύ περήφανη για εσένα απόψε. Και για κάθε νύχτα πριν από απόψε… Κάθε νύχτα! Θέλω να ξέρεις ότι μέσα από όλα αυτά, εγώ αγάπησα εσένα! Όχι το τι έκανες. Όχι το σημάδι που αφήνει σε εσένα. Αγαπώ εσένα για εσένα. Όλα ήταν για εσένα! Μόνο εσένα! Τίποτα δεν θα σε βάλει κάτω εσένα. Έτσι νομίζω! […] Δεν μπορώ να σε χάσω δύο φορές! – Ιοκάστη
ΕΙΣΙΤΗΡΙΑ: ΕΔΩ
Αυτή η κριτική στοχεύει να προβάλει τις κεντρικές αρετές της παράστασης και να ενθαρρύνει τους αναγνώστες να βιώσουν την εμπειρία από κοντά καθώς και να δείξει τις αδυναμίες αυτής.
ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ
Κειμενο & Σκηνοθεσια: Robert Icke
Σκηνικα: Hildegard Bechtler
Κοστουμια: Wojciech Dziedzic
Φωτισμοι: Natasha Chivers
Συνεργατρια Φωτισμων: Charlotte Burton
Ηχος: Tom Gibbons
Συνεργατης Ηχου: Erwin Sterk
Σχεδιασμος Βιντεο: Tal Yarden
Σκηνοθετικη επιμελεια ελληνικης παραγωγης: Lizzie Manwaring
Παραγωγη του αρχικου εργου: International Theater Amsterdam
Μεταφραση στα ελληνικα: Νικος Χατζοπουλος
Συνεργατης Σκηνοθετης: Προδρομος Τσινικορης
Βοηθος Σκηνοθετριας: Κορινα Βασιλειαδου
Συνεργατρια Σκηνογραφου: Μικαελα Λιακατα
Υπευθυνη Σκηνικων Αντικειμενων: Αθηνα Μποτωνακη
Βοηθος Σκηνικων: Μαρια Σταθοπουλου
Συνεργατρια Ενδυματολογος: Μαρια Καραπουλιου
Μακιγιαζ & Κομμωσεις: Δημητρα Γιατρακου
Βοηθος Μακιγιαζ: Μενια Χαριτου
Ενδυτρια: Μελπω Κασαπιδου
Βοηθος Διευθυνσης Σκηνης: Στελλα Σταμουλου
Εκτελεση Παραγωγης: Ζωη Μουσχη & Ρενα Ανδρεαδακη
Ερμηνευουν με αλφαβητικη σειρα: Λαζαρος Γεωργακοπουλος, Χαρα Γιωτα, Γιωργος Ζιακας, Καρυοφυλλια Καραμπετη, Νικος Κουρης, Κωστας Νικουλι, Ρανια Οικονομιδου, Σωκρατης Πατσικας, Τακης Σακελλαριου, Γιαννης Τσουμαρακης, Δαναη-Αρσενια Φιλιδου
Συμμετεχουν: Αδαμ Δουκας, Vladyslav Fedorenko
Αναθεση & Παραγωγη για την Ελλαδα: Στεγη Ιδρυματος Ωναση
